इन्द्र प्रसाद ओली । सुर्तीजन्य पदार्थ निकोटिनयुक्त वनस्पतिको पातलाई सुकाएर तयार गरिने उत्पाद हो, जसको धुवाँ वा स्वाद चुस्ने परम्परा संसारभर छ। चुरोट, तमाखु, हुक्का, चिलिमदेखि विभिन्न फ्लेभर मिसाइएका निकोटिन वस्तुहरू अहिले युवापुस्तालाई लोभ्याउने प्रमुख माध्यम बनेका छन्। सुर्तीजन्य पदार्थ मूलतः मन्दविष हुन्– सुरुमा राहत जस्तो महसुस गराए पनि दीर्घकालीन रूपमा शरीर, मन, समाज र अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पार्छन्।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार सुर्तीजन्य रोगका कारण हरेक वर्ष विश्वभर ८० लाखभन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाउँछन्। तीमध्ये झन्डै १३ लाख मानिस धुम्रपान नगरेरै अरूको धुवाँको असरका कारण अकालमा मृत्यु हुन्छन्। नेपाल स्वयं विश्व धुम्रपानरहित दिवसको पक्ष राष्ट्र हो र सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रण ऐन २०६८ तथा नियमावली २०७१ लागू गरिसकेको छ। तर कानुन कार्यान्वयन कमजोर हुँदा वास्तविक प्रभाव शून्यजस्तै छ।
युवापुस्तालाई लक्षित भ्रामक प्रचारको बढ्दो बजार
सुर्ती उद्योगहरूले आकर्षक प्याकेजिङ, स्वादिलो फ्लेभर, र सामाजिक सञ्जालमार्फत् हुने डिजिटल प्रचार–प्रसारलाई प्रयोग गर्दै युवालाई लक्ष्य बनाइरहेका छन्। यस्तो भ्रामक प्रमोशनलाई रोक्ने काम राज्य संयन्त्रले प्रभावकारी रूपमा गर्न नसक्दा नयाँ पुस्ता सुर्तीजन्य पदार्थतर्फ झनै आकर्षित भएको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जाल र सिनेमामा देखाइने धुम्रपान दृश्यहरू पनि समग्रमा खराब प्रभाव छाडिरहेका छन्।
स्वास्थ्यमा गहिरो असर
सुर्तीजन्य पदार्थ सेवनले मुख तथा फोक्सोको क्यान्सर, हृदयघात, उच्च रक्तचाप, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, मधुमेह लगायत असंख्य समस्याहरू निम्त्याउँछ। धुम्रपानबाट फोक्सो कमजोर हुने, प्रतिरक्षा शक्ति घट्ने समेत अध्ययनहरूले पुष्टि गरेका छन्।
नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्का अनुसार, नेपालमा मात्रै हरेक वर्ष झन्डै २७ हजार मानिस सुर्तीजन्य रोगका कारण अकालमै ज्यान गुमाइरहेका छन्। धुम्रपान नगर्ने तर धुवाँमा बस्न बाध्य व्यक्तिहरूमा समेत क्यान्सर, दम, हृदयघात जस्ता जोखिम अत्यधिक रहेको देखिन्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, धुम्रपानले आधा सेवनकर्ताको जीवन अकालमै काट्छ—यो कुनै अनुमान होइन, प्रमाणित तथ्य हो।
आर्थिक क्षति: विपन्न वर्ग झनै जोखिममा
सुर्तीजन्य पदार्थले निम्त्याउने आर्थिक बोझ पनि भयावह छ। नेपालमा हरेक वर्ष उपचार खर्च, अकाल मृत्यु, अपाङ्गता, उत्पादकत्वको ह्रास आदि जोड्दा ४७ अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति हुने तथ्याङ्क छ। यो रकम सुर्ती उद्योगबाट उठ्ने कुल राजस्वभन्दा कैयौँ गुणा ठूलो हो।
धेरै विपन्न परिवारहरूले मासिक आम्दानीको करिब १० प्रतिशत सुर्तीजन्य पदार्थमै खर्च गरेको पाइन्छ। पछि उपचार खर्च जुटाउन ऋण लिनु, गहना–जग्गा बेच्नुजस्ता समस्या समाजमा बढ्दो छ।
कानुन छ तर पालनामा कमजोरी
नेपालले सुर्तीजन्य पदार्थ नियन्त्रणसम्बन्धी महासन्धि अनुमोदन गरिसकेको छ। कानुन–नियमावली पनि बनेका छन्, तर:
– विद्यालय गेटदेखि सरकारी कार्यालयसम्म खुलेआम बिक्री
– १८ वर्षमुनिका बालबालिकालाई समेत सजिलै वितरण
– सार्वजनिक स्थानमा धुम्रपान निषेधित प्रावधान कागजमै सीमित
– अनुगमन, प्रशिक्षण र कारबाहीमा निरन्तर कमजोरी
यी सबैले सुर्ती नियन्त्रण प्रयासलाई फितलो बनाइरहेका छन्। सम्बन्धित निकाय मौन र निष्क्रिय बनेको आरोप दिगो रूपमा उठ्ने गरेको छ।
सुर्तीजन्य पदार्थ छोड्न सकिन्छ—दृढ सङ्कल्प आवश्यक
– धुम्रपान छोड्नुपर्ने कारण पहिचान गर्ने
– परिवारलाई जानकारी दिएर सहयोग लिनु
– सुर्तीजन्य वस्तु कोठा वा कार्यस्थलमा नराख्ने
– सुर्ती सेवन गर्ने वातावरणबाट टाढा बस्ने
– नियमित व्यायाम, पर्याप्त पानी, सकारात्मक सोच
– आवश्यकता परेको बेला अदुवा, मरिच, ल्वाङ, छुर्पीजस्ता प्राकृतिक विकल्प प्रयोग गर्ने
धेरैले सफलतापूर्वक सुर्तीजन्य पदार्थ छोडेका उदाहरण छन्। दृढ इच्छा शक्ति भए यो कुलतलाई हराउन सकिन्छ।
जीवन एकपटक मात्र पाइन्छ। सुर्तीजन्य पदार्थजस्तो मन्दविषमा डुबेर स्वास्थ्य, परिवार, आर्थिक अवस्था र समाजलाई क्षति पुर्याउनु मूर्खता नै हो। बालबालिका र युवापुस्ताले हाम्रा व्यवहारबाटै सिक्ने भएकाले, सुर्तीजन्य पदार्थमुक्त समाज बनाउन अभिभावकदेखि राज्यसम्म सबैले गम्भीर ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
कानुन छ, फेसन छैन—यही दुर्भाग्य हो। कानुन कडाइका साथ कार्यान्वयन नभएसम्म सुर्तीजन्य पदार्थ मुक्त समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन।
अब हामी सबैले एउटै सङ्कल्प गरौँ—
सुर्तीजन्य पदार्थ होइन, धुवाँरहित स्वस्थ जीवनको बाटो रोजौँ।
सुर्ती छोडौँ, उज्यालो भविष्य बनाऔँ।
