खेम शर्मा । चुनाव सकिएको छ, नतिजा आइसकेको छ। अबको दिन चाहिँ हामी सबैका लागि अलि फरक छ, किनकि आजबाट जिम्मेवारी सुरु भएको छ। मतदानको दिन हामी नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्छौँ, तर नतिजा आएको भोलिपल्टदेखि नेता, दल, कार्यकर्ता र समाज सबैले आफ्नो राजनीतिक चरित्र देखाउन थाल्छन्। लोकतन्त्रको असली परीक्षा यहीँबाट सुरु हुन्छ। जितलाई विनम्रतामा राख्न सकिन्छ कि सकिँदैन, हारलाई मर्यादासाथ स्वीकार गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन, र उत्साह तथा निराशाबीच पनि देशलाई एउटै साझा भविष्यतर्फ उन्मुख राख्न सकिन्छ कि सकिँदैन, यही कुराले हाम्रो राजनीतिक संस्कारको स्तर देखाउँछ। नतिजा आफैंमा ठूलो हुन्छ, तर नतिजापछि कसरी बोलिन्छ, कसरी हिँडिन्छ, कसरी व्यवहार गरिन्छ, र कसरी अघि बढिन्छ, त्यो झन् ठूलो कुरा हो।
नतिजा आएपछि कसैलाई खुशी हुन्छ, कसैलाई पीडा हुन्छ। यो स्वाभाविक हो, किनकि चुनाव केवल अंकगणित होइन; आशा, मेहनत, प्रतिष्ठा र भविष्यसँग गाँसिएको प्रक्रिया हो। तर राष्ट्रलाई चाहिने कुरा भावनाको चरम होइन, व्यवहारको अनुशासन हो। चुनाव कुनै व्यक्तिगत ट्रफी होइन; यो नागरिकले दिएको भरोसाको जिम्मेवारी हो। त्यसैले जीतलाई खुशीमै राख्नु ठीक हुन्छ, तर त्यसलाई घमण्डमा बदल्नु हुँदैन। हारलाई पीडासम्म सीमित राख्नु स्वाभाविक हुन्छ, तर त्यसलाई आक्रोश, घृणा वा उत्तेजनामा बदल्नु खतरनाक हुन्छ। जनताले मत दिएर राज्य सञ्चालनको जिम्मा सुम्पिन्छन्, तर राज्य कसरी चल्यो भन्ने अन्तिम निर्णय उनीहरूको दैनिक अनुभवले गर्छ। त्यसैले अबदेखि अर्को प्रकारको प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ। अब कसले बढी काम गर्छ, कसले बढी इमानदारी देखाउँछ, कसले नागरिकको भरोसा जोगाएर राख्छ—यही आधारमा नेतृत्वको मूल्यांकन हुने दिन सुरु भएको छ।
सबैभन्दा पहिले, विजयी भएका सबै उम्मेदवार तथा दललाई बधाई। यो बधाईसँगै एउटा गम्भीर सम्झना पनि जोडिन्छ। यो जीत पदको मात्रै होइन, जनताको विश्वासको पनि हो। नागरिकले अवसर मात्र दिएका छैनन्; जिम्मेवारी सुम्पिएका छन्। अब भाषणभन्दा ठूलो प्रमाण कामले दिनुपर्छ, र नाराभन्दा ठूलो शक्ति नतिजाले देखाउनुपर्छ। खासगरी सुरुवाती सय दिनले धेरै कुरा निर्धारण गर्छ। निर्णय कसरी हुन्छ, नियुक्ति कसरी हुन्छ, खर्च कसरी हुन्छ, सेवा कसरी चल्छ, गुनासा कसरी सुनिन्छन्, र आलोचनालाई कसरी लिइन्छ—यिनै कुराले नेतृत्वको वास्तविक स्वरूप देखाउँछ। जनताको भरोसा जोगियो भने मात्र सरकार बलियो हुन्छ।
विजेताहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चेतावनी अहंकार हो। शक्ति आएपछि भाषा बदलिन थाल्छ, दूरी बढ्न थाल्छ, वरिपरि ‘हजुर’ मात्रै गर्ने मानिसहरू बढ्न थाल्छन्, र आलोचना असहज लाग्न थाल्छ। धेरै नेतृत्वको अवनति यतैबाट सुरु भएको इतिहासले देखाएको छ। त्यसैले “हामीले जित्यौँ” भन्ने भावनाभन्दा “अब हामीले सेवा गर्नुपर्छ” भन्ने चेतना ठूलो हुनुपर्छ। तपाईंलाई मत नदिएका नागरिक पनि तपाईंका नागरिक हुन्, र राज्य कुनै एक पक्षको कार्यालय होइन; यो सबैको साझा संस्था हो। प्रतिशोध, अपमान र उक्साहटमा आधारित राजनीति तत्काल ताली पाउन सक्छ, तर त्यसले समाजमा लामो समयसम्म रहिरहने घाउ छोड्छ। सच्चा नेता त्यो हो, जसले आफ्नो समर्थकलाई मात्र होइन, आलोचकलाई पनि सुरक्षित महसुस गराउन सक्छ, र असहमत आवाजलाई शत्रु नभई लोकतन्त्रको आवश्यक हिस्सा ठान्न सक्छ।
देशले अब तीनप्रमुख कुरा खोज्छ—विकास, सुशासन र विश्वास। विकास भनेको केवल सडक र पुल बनाउनु मात्र होइन; शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, उद्योग, सुरक्षा, न्याय, डिजिटल सेवा, र अवसरको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु पनि हो। सुशासन भनेको केवल नियम बनाउनु होइन; नियम सबैमा समान रूपमा लागू हुनु, सार्वजनिक खर्च पारदर्शी हुनु, ठेक्का, नियुक्ति र निर्णयमा स्पष्ट मापदण्ड हुनु, र भ्रष्टाचारविरुद्ध वास्तविक र देखिने लडाइँ हुनु हो। विश्वास भनेको केवल भाषणमा जनताको नाम लिनु होइन; नागरिकले कार्यालयमा सेवा पाउँदा, अस्पतालमा उपचार पाउँदा, अदालतमा न्याय पाउँदा, र सार्वजनिक जीवनमा सुरक्षा तथा सम्मान महसुस गर्दा बन्ने वास्तविक अनुभव हो। अब नारा होइन, नतिजाले शासनको मूल्य तय गर्नेछ। अब छवि होइन, चरित्रले नेतृत्वको उचाइ नापिनेछ।
अब पराजित भएका सबै उम्मेदवार, दल र समर्थकका लागि पनि सम्मानपूर्वक केही कुरा भन्न आवश्यक छ। हार लोकतन्त्रको अपमान होइन; यो लोकतन्त्रको स्वाभाविक नियम हो। आज जनताले तपाईंलाई जिताएनन् भने पनि तपाईंहरूको प्रयास, पात्रता, अनुभव र योगदानको अर्थ सकिँदैन। तर पराजयले केही कडा प्रश्न भने अवश्य सोध्छ। कहाँ नागरिकको मन जित्न सकिएन। कहाँ सन्देश पुग्न सकेन। कहाँ व्यवहारले भरोसा घटायो। कहाँ संगठन, दृष्टि वा प्रस्तुति कमजोर भयो। यी प्रश्नबाट पन्छिनु हुँदैन, किनकि यिनै प्रश्नभित्र भोलिको सम्भावना लुकेको हुन्छ। आजको हार अन्तिम फैसला हुनैपर्छ भन्ने छैन। यही हार भोलिको पुनर्निर्माण, आत्मसुधार र अझ परिपक्व यात्राको सुरुवात बन्न सक्छ।
पराजित पक्षको परिपक्वता लोकतन्त्रका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। जनादेश स्पष्ट छ भने त्यसलाई सम्मान गर्नु नै राजनीतिक संस्कार हो। जहाँ असहमति छ, त्यहाँ कानुनी र शान्तिपूर्ण बाटो खुला हुन्छ, र लोकतन्त्रले त्यही बाटोलाई वैध मान्यता दिन्छ। तर हिंसा, अफवाह, धम्की, घृणा र उक्साहट कुनै पनि हालतमा शक्ति होइनन्; तिनले कमजोरी मात्र देखाउँछन्। हारेर पनि मर्यादा कायम राख्ने नेता नै भोलि विश्वासयोग्य विकल्प बन्न सक्छ। आज संयम देखाउन सकियो भने भोलि जनताले त्यही परिपक्वतालाई सम्झिनेछन्। राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो पूँजी पैसा, प्रचार वा क्षणिक भीड होइन; सबैभन्दा ठूलो पूँजी चरित्र, धैर्य र विश्वसनीयता हो।
यही सन्दर्भमा विपक्षको भूमिकाबारे पनि स्पष्ट हुन जरुरी छ। सशक्त विपक्ष लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो, तर सशक्त हुनु भनेको अवरोध मात्र गर्नु होइन। विपक्षको काम सरकारलाई असफल बनाउन खोज्नु होइन; सरकारलाई निरन्तर जवाफदेही बनाइराख्नु हो। गलत नीतिमा रोक लगाउनु, सही नीतिमा सुधारको दबाब दिनु, र जनहितका विषय निरन्तर उठाइरहनु नै स्वस्थ विपक्षको चिन्ह हो। अर्कोतर्फ, सरकार पक्षले पनि विपक्षलाई शत्रु ठानेर चुप लगाउने, कमजोर पार्ने वा अपमान गर्ने संस्कार अपनाउनु हुँदैन। विपक्षलाई लोकतान्त्रिक साझेदार मानेर सुन्ने क्षमता, धैर्य र राजनीतिक परिपक्वता राख्नुपर्छ। सरकार र विपक्ष दुवैले कहिल्यै बिर्सनु नहुने कुरा एउटै हो। राज्य कसैको निजी सम्पत्ति होइन; यो साझा जिम्मेवारीको सार्वजनिक संरचना हो।
अब दुवै पक्षका कार्यकर्ता र समर्थकका लागि पनि स्पष्ट आग्रह छ। जितको उत्सवलाई अपमानमा नबदलौँ। हारको पीडालाई हिंसामा नबदलौँ। चुनाव प्रतिस्पर्धा हो, युद्ध होइन। प्रतिद्वन्द्वी शत्रु होइन; उसले केवल फरक विकल्प रोजेको हुन्छ। उक्साहट, तोडफोड, धम्की, घृणा र सामाजिक विभाजनले कसैको जीतलाई महान् बनाउँदैन; यसले समाजलाई मात्र कमजोर बनाउँछ। आज हामीलाई चाहिएको नयाँ संस्कार यस्तो हो, जहाँ विचारमा दृढता होस् तर व्यवहारमा सभ्यता होस्; बहसमा तीखोपन होस् तर मानवतामा नरमपन होस्; प्रतिस्पर्धा होस् तर सहअस्तित्व पनि जोगिएको होस्। राजनीति सुधार्ने सुरुवात यहीँबाट हुन्छ, र यहीँबाट भविष्यको लोकतान्त्रिक स्तर उचालिन्छ।
नागरिकहरूका लागि पनि चुनावपछि काम सकिँदैन। बरु यहीँबाट भूमिका झन् गम्भीर हुन्छ। नागरिक केवल मतदानकर्ता होइनन्; उनीहरू निगरानीकर्ता, साझेदार, प्रश्नकर्ता र सुधारका चालक पनि हुन्। निर्वाचित प्रतिनिधिलाई काम गराउन दबाब दिनु, वाचा सम्झाइरहनु, निर्णय पारदर्शी बनाउन माग गर्नु, बजेट र योजनामा हिसाब खोज्नु, र सार्वजनिक सेवामा गुणस्तर माग्नु—यिनै नागरिक कर्तव्य हुन्। सामाजिक सञ्जालमा प्रतिक्रिया दिनु सजिलो हुन्छ, तर लोकतन्त्र बलियो बनाउन संस्था र प्रक्रियामा नियमित रूपमा सहभागिता जनाउनु कठिन भए पनि अपरिहार्य हुन्छ। नेताले मात्र देश बनाउँछन् भन्ने भ्रम पालेर हुँदैन। देश त नागरिकको चेतना, संस्कार, धैर्य, कर्तव्य पालन र निरन्तर सहभागिताले पनि बन्छ।
त्यसैले आजको परिणामलाई हामी सबैले एउटा साझा सम्झौताका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यो राष्ट्रहितमा अनुशासनको सम्झौता हो। विजेताले विनम्रता देखाऊन्। पराजितले मर्यादा देखाऊन्। विपक्षले जिम्मेवारी निभाओस्। नागरिकले सजगता बढाऊन्। अबको राजनीति कसले जित्यो भन्नेभन्दा कसले काम गर्यो भन्ने आधारमा मूल्यांकन होस्। अबको शासन कसले बोलेकोभन्दा कसले प्रमाणित गरेको भन्ने आधारमा चलोस्। लोकतन्त्रको गुणस्तर भाषणबाट होइन, अभ्यासबाट उचो हुन्छ, त्यसैले परिणामलाई अवसरमा बदल्ने जिम्मेवारी हामि सबैको काँधमा समान रूपमा छ।
अन्त्यमा, आज केवल कसैको जीत भएको दिन होइन; आज देशको जिम्मेवारी फेरि एकचोटि जनमतले बाँडिदिएको दिन हो। यो जिम्मेवारी सम्मानका साथ बोक्न सकियो भने जीत पनि अर्थपूर्ण हुन्छ, हार पनि शिक्षाजनक हुन्छ। लोकतन्त्रको सौन्दर्य परिणाममा मात्र होइन, परिणामपछिको व्यवहारमा देखिन्छ। हामीले जीतमा विनम्रता, हारमा मर्यादा, विपक्षमा जिम्मेवारी, र नागरिकमा जिम्मेवार सजगता जोगायौँ भने चुनाव सत्ता बदलिने घटनामा सीमित रहने छैन; यो राजनीतिक संस्कार उचाल्ने अवसर बन्छ। त्यही संस्कार बलियो भयो भने लोकतन्त्र केवल मतदानको प्रक्रिया होइन, राष्ट्रको परिपक्व चरित्र र भविष्यको आधार बन्छ।
