✍अपरिचित भद्रपुरे / राजनीतिक समीक्षक । नेपाली कांग्रेस भित्र पछिल्लो समय देखिएको शक्ति संघर्ष सामान्य गुटगत प्रतिस्पर्धाभन्दा धेरै गहिरो र दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने खालको देखिन्छ। विशेष महाधिवेशनपछि विकसित घटनाक्रमले पार्टीको आन्तरिक संरचना, नेतृत्व संस्कार र वैचारिक धरातलमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। गगनकुमार थापा को उदयसँगै पार्टीभित्र नयाँ शक्ति केन्द्र निर्माण भएको छ, तर यसले एकता होइन, विभाजनको संकेत बढाइरहेको देखिन्छ।
एकातिर शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको परम्परागत शक्ति संरचना कमजोर बन्दै गएको छ भने अर्कोतिर नयाँ पुस्ताको नेतृत्वले आक्रामक शैलीमा पुराना नेताहरूलाई किनारा लगाउने रणनीति अपनाएको देखिन्छ। यसै सन्दर्भमा कृष्णप्रसाद सिटौलालाई राष्ट्रियसभाको दल नेताबाट हटाउने निर्णय केवल पद परिवर्तन मात्र होइन, शक्ति सन्तुलनको स्पष्ट सन्देश हो।
गगन थापाको राजनीतिक यात्रामा सिटौलाको योगदान उल्लेखनीय रहेको इतिहास छ। तर अहिलेको अवस्थाले देखाउँछ कांग्रेसभित्र सम्बन्धहरू वैचारिक आधारभन्दा पनि शक्ति र अवसरको समीकरणमा आधारित हुँदै गएका छन्। जुन पार्टी एक समय सिद्धान्त, त्याग र लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताका लागि परिचित थियो, त्यही पार्टी अहिले व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा र रणनीतिक प्रतिशोधको खेलमैदान बन्ने खतरा बढ्दै गएको छ।
थापाको नेतृत्व शैलीलाई समर्थकहरूले “परिवर्तनको प्रयास” भनेर व्याख्या गरे पनि आलोचकहरू यसलाई “असहिष्णु र केन्द्रीकृत” मानिरहेका छन्। भीष्मराज आङ्देम्बे मार्फत गरिएका नियुक्ति र पद परिवर्तनहरूले पनि यही संकेत दिन्छन्, निर्णय प्रक्रिया सीमित घेरामा केन्द्रित हुँदै गएको छ। यसले पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर पार्ने जोखिम बढाएको छ।
यसबीच पूर्णबहादुर खड्का माथिको कारबाही तामेलीमा राखिनु र अन्य नेतामाथि अनुशासनात्मक कदम चालिनुले पनि नेतृत्वभित्रको द्वन्द्व अझै सतहमा मात्र नभई गहिराइमा रहेको पुष्टि गर्छ। त्यस्तै प्रकाशमान सिंह, विमलेन्द्र निधि लगायतका नेताहरूको असन्तुष्टि पनि खुला रूपमा देखिन थालेको छ।
कांग्रेसको इतिहास हेर्दा यो पार्टीले कठिन परिस्थितिमा पनि आन्तरिक बहस र सहमतिका आधारमा निर्णय गर्ने परम्परा बनाएको थियो। जनआन्दोलन २०६२/६३ पछि पार्टीले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई अझ सुदृढ बनाउने अपेक्षा गरिएको थियो। तर अहिलेको परिस्थिति त्यसको ठीक उल्टो दिशामा गएको देखिन्छ।
विशेष महाधिवेशनपछि आएको वैधानिकताले गगन थापालाई संस्थागत अधिकार दिएको छ, तर अधिकारको प्रयोग कसरी हुन्छ भन्ने नै नेतृत्वको परिपक्वताको मापन हो। यदि अधिकारलाई प्रतिशोध, गुट सुदृढीकरण वा विपक्षीलाई कमजोर पार्ने माध्यम बनाइन्छ भने त्यसले पार्टीलाई दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बनाउँछ। अहिले कांग्रेसमा यही जोखिम देखिएको छ।
यसैबीच कमला पन्तलाई राष्ट्रियसभा दल नेतामा ल्याउनु, पदमबहादुर परियारलाई सचेतक बनाउनुजस्ता निर्णयहरूले नयाँ नेतृत्व निर्माणको प्रयास देखाए पनि त्यसको प्रक्रिया विवादरहित छैन। प्रश्न उठेको छ—के यी निर्णयहरू योग्यता र समावेशिताका आधारमा भएका हुन्, वा केवल शक्ति सन्तुलनका लागि हो ?
अर्कोतर्फ तरुण दलका सभापति विद्वान गुरुङको राजीनामाले पनि पार्टीभित्रको अस्थिरता झल्काउँछ। भ्रातृ संगठनहरू समेत स्थिर रहन नसक्नु पार्टीको समग्र संगठनात्मक कमजोरीको संकेत हो। जब शीर्ष तहमा स्पष्ट दिशा हुँदैन, त्यसको प्रभाव तल्लो तहसम्म अनिवार्य रूपमा पुग्छ।
कांग्रेस अहिले दुई प्रमुख मोडमा उभिएको छ। पहिलो—नयाँ नेतृत्वको आक्रामक पुनर्संरचना, जसले पुराना संरचनालाई विस्थापित गर्न खोजिरहेको छ। दोस्रो—पुरानो नेतृत्वको प्रतिरोध, जसले आफूलाई किनारा लगाइँदै गएको महसुस गरिरहेको छ। यी दुईबीच सन्तुलन कायम गर्न नसकिए पार्टी विभाजनको जोखिम अस्वाभाविक होइन।
नेपाली राजनीति समग्रमा हेर्दा कांग्रेसको भूमिका अझै पनि केन्द्रीय छ। यदि कांग्रेस कमजोर हुन्छ भने त्यसको असर सम्पूर्ण लोकतान्त्रिक प्रणालीमा पर्छ। त्यसैले आन्तरिक द्वन्द्व केवल पार्टीभित्र सीमित विषय होइन, राष्ट्रिय सरोकारको मुद्दा पनि हो।
भोलिको कांग्रेस कस्तो हुन्छ भन्ने प्रश्न अहिलेको नेतृत्वले लिने निर्णयमा निर्भर छ। यदि गगन थापाले समावेशी, सहमतिमूलक र संस्थागत नेतृत्वको अभ्यास गर्न सके भने उनी परिवर्तनका वाहक बन्न सक्छन्। तर यदि वर्तमान प्रवृत्ति—केन्द्रीकरण, प्रतिशोध र गुटीय नियन्त्रण—जारी रह्यो भने त्यो केवल व्यक्तिगत राजनीतिक उत्थानको कथा हुनेछ, पार्टीको होइन।
अन्ततः, कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक विरासत—लोकतन्त्र, सहमति र सहिष्णुता—लाई पुनः आत्मसात गर्न सक्नुपर्छ। अन्यथा, आजको शक्ति संघर्षले भोलिको अस्तित्व संकटमा परिणत हुन धेरै समय लाग्ने छैन।
