- देवेन्द्र किशोर ढुङगाना
आजको विश्व राजनीति तीव्र परिवर्तन, प्रतिस्पर्धा र अनिश्चितताले भरिएको छ। विश्व आर्थिक मञ्च (वर्ल्ड इकोनॉमिक्स फोरम ) र म्युनिख सुरक्षा सम्मेलन (मुनिच सैक्योरिटी कॉनफेरेन्स ) जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूले हालै गरेका विश्लेषणहरूले एउटा स्पष्ट संकेत दिएका छन्—विश्व अहिले बहुआयामिक संकटको चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ। युक्रेन–रूस युद्ध, पश्चिम एसियामा बढ्दो तनाव, व्यापारिक प्रतिस्पर्धा, जलवायु संकट तथा आर्थिक असमानता जस्ता विषयहरूले विश्व व्यवस्थालाई अस्थिर बनाइरहेका छन्। यस्तै जटिल अवस्थामा चीनको भूमिका विश्व राजनीतिमा एक स्थिर र प्रभावशाली शक्ति रूपमा उदाउँदै गएको देखिन्छ।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि निर्माण भएको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था मुख्यतः संयुक्त राष्ट्रसंघ, बहुपक्षीय कूटनीति र अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा आधारित थियो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा ‘शक्तिको राजनीति’ पुनः सक्रिय हुँदै गएको देखिन्छ, जहाँ ठूला राष्ट्रहरूबीच प्रभाव विस्तारको प्रतिस्पर्धा बढिरहेको छ। यस्तो परिस्थितिमा चीनले आफूलाई ‘बहुपक्षीय विश्व व्यवस्था’को समर्थक राष्ट्रका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। चीनले निरन्तर रूपमा संयुक्त राष्ट्रसंघको केन्द्रीय भूमिकालाई सुदृढ बनाउनुपर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय विवादहरूलाई कानुनी तथा कूटनीतिक माध्यमबाट समाधान गर्नुपर्ने धारणा राख्दै आएको छ।
चीनको विदेश नीतिको एउटा प्रमुख विशेषता ‘सार्वभौमसत्ताको सम्मान’ र ‘अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको पालन’ हो भन्ने कुरा उसले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा दोहोर्याइरहेको छ। शक्तिशाली राष्ट्रहरूको वर्चस्ववादी प्रवृत्तिको आलोचना गर्दै चीनले विश्व शासन प्रणालीलाई अधिक समावेशी र सन्तुलित बनाउने आवश्यकतामा जोड दिएको छ। यही कारणले संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेस लगायत विश्वका धेरै देशहरूले चीनको बहुपक्षीय दृष्टिकोणलाई सकारात्मक रूपमा लिएका छन्।
विश्वका विभिन्न द्वन्द्वहरूमा चीनले मध्यस्थता र शान्ति प्रयासमा सक्रिय भूमिका खेल्ने संकेत पनि देखिएको छ। विशेषगरी पश्चिम एसिया र इरानसम्बन्धी तनावमा युद्धविराम र संवादको पक्षमा चीनले दिएको समर्थन उल्लेखनीय छ। चीनले अन्तर्राष्ट्रिय मध्यस्थता अदालतको स्थापनालाई समर्थन गर्दै विवाद समाधानका वैकल्पिक कूटनीतिक उपायहरूलाई बल दिएको छ। यसले चीनलाई केवल आर्थिक शक्ति मात्र नभई कूटनीतिक सन्तुलनकर्ता राष्ट्रको रूपमा पनि प्रस्तुत गरेको छ।
आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा चीनको प्रभाव अझ व्यापक छ। पछिल्ला पाँच वर्षमा चीनको अर्थतन्त्र औसत ५.४ प्रतिशत दरले वृद्धि भएको तथ्यांकले देखाउँछ, विश्व आर्थिक वृद्धिमा चीनको योगदान करिब ३० प्रतिशत रहेको छ। यो आँकडा केवल आर्थिक शक्ति प्रदर्शन मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्रको स्थायित्वमा चीनको निर्णायक भूमिका रहेको संकेत पनि हो।
चीनले संरक्षणवादको विरोध गर्दै ‘समावेशी आर्थिक विश्वव्यापीकरण’ को अवधारणालाई अघि बढाएको छ। बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बिआरआई) जस्ता परियोजनाहरूले एशिया, अफ्रिका र युरोपका धेरै देशहरूलाई पूर्वाधार विकास र व्यापारिक अवसरसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। यसले विकासशील राष्ट्रहरूलाई नयाँ आर्थिक सम्भावनाहरू प्रदान गरेको छ भने चीनलाई विश्व अर्थतन्त्रको केन्द्रतर्फ उन्मुख बनाएको छ।
आगामी वर्षहरूमा चीनको कूटनीतिक सक्रियता अझ बढ्ने संकेत देखिन्छ। चीनले एशिया–प्रशान्त आर्थिक सहयोग संगठन (एपेक ) को ३३औं नेताहरूको अनौपचारिक बैठक आयोजना गर्ने योजना बनाएको छ भने चीन–अरब राष्ट्र शिखर सम्मेलन पनि हुने तयारीमा छ। यस्ता कूटनीतिक पहलहरूले चीनलाई विश्व राजनीतिक संवादको केन्द्रमा ल्याउने सम्भावना बढाएका छन्।
त्यसैगरी चीन–अमेरिका सम्बन्ध पनि विश्व राजनीतिमा निर्णायक विषय बनेको छ। विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्रबीचको प्रतिस्पर्धा र सहकार्य दुवैले विश्व अर्थतन्त्र, सुरक्षा र प्रविधि क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पार्नेछ। यदि यी दुई शक्तिहरूबीच सन्तुलित सहकार्य सम्भव भयो भने विश्व राजनीति तुलनात्मक रूपमा स्थिर हुन सक्छ; तर प्रतिस्पर्धा तीव्र भयो भने नयाँ शक्ति–सन्तुलनको संघर्ष पनि देखिन सक्छ।
यही पृष्ठभूमिमा चीनलाई धेरै विश्लेषकहरूले ‘पहाड जस्तै स्थिर शक्ति’ भनेर व्याख्या गर्न थालेका छन्। यसको अर्थ चीन पूर्ण रूपमा विवादरहित राष्ट्र हो भन्ने होइन; बरु विश्वका अनेक संकटबीच उसले आर्थिक, कूटनीतिक र संस्थागत स्थिरताको छवि प्रस्तुत गर्न खोजिरहेको छ।
अन्ततः आजको विश्व राजनीति बहुध्रुवीय संरचनातर्फ उन्मुख हुँदैछ, जहाँ कुनै एक शक्ति मात्र निर्णायक रहने अवस्था छैन। यस्तो परिवेशमा चीनको भूमिका मात्र आफ्नै राष्ट्रिय हितमा सीमित रहँदैन, बरु विश्व शान्ति, विकास र सहकार्यको सन्तुलनमा पनि जोडिन्छ। यदि चीनले बहुपक्षीयता, संवाद र साझा विकासको मार्गलाई निरन्तरता दिन सक्यो भने, अशान्त विश्वमा त्यो स्थिरता चिनियाँ जनताका लागि मात्र होइन, विश्व समुदायका लागि पनि महत्वपूर्ण उपलब्धि बन्न सक्ने छ।
यस अर्थमा, विश्व राजनीति अहिले एउटा मोडमा उभिएको छ—जहाँ प्रतिस्पर्धा र सहकार्य दुवै सँगसँगै चलिरहेका छन्। चीनले यस जटिल अवस्थालाई कसरी व्यवस्थापन गर्छ, त्यही कुराले आगामी दशकमा विश्व व्यवस्थाको स्वरूप निर्धारण गर्ने सम्भावना देखिएको छ।
