✍️देवेन्द्र देशबन्धु । डिजिटल युगले हाम्रो जीवनलाई अद्भुत रूपमा सहज बनाएको छ। ज्ञान, सूचना र मनोरञ्जन अब औँलाको टुप्पोमा छ। तर यही सहज पहुँचले केही जटिल प्रश्नहरू पनि जन्माएको छ। तीमध्ये एक हो—पोर्न सामग्रीको बढ्दो पहुँच र यसको सामाजिक–मनोवैज्ञानिक प्रभाव। अध्ययनहरूले देखाउँछन्, पोर्न हेर्नु सबैका लागि अनिवार्य रूपमा समस्या होइन; तर जब यो बाँध्यकारी व्यवहार बन्छ, सम्बन्धमा नकारात्मक असर पार्छ, वा भावनात्मक शून्यता ढाक्ने माध्यम बन्छ, तब समस्या गम्भीर हुन्छ। नेपाली समाजको सन्दर्भमा यो विषय अझ संवेदनशील छ, किनकि हामी खुला संवादभन्दा लुकाउने संस्कारमा बढी अभ्यस्त छौं।
नेपालमा यौन शिक्षा अझै अपूर्ण र लज्जासँग गाँसिएको विषय हो। परिवार र विद्यालय दुवै ठाउँमा यौनबारे खुला, वैज्ञानिक र संवेदनशील संवादको अभाव छ। परिणामस्वरूप, किशोर–किशोरी र युवा पुस्ताले यौन जिज्ञासा मेट्न इन्टरनेटतर्फ रुख गर्छन्। त्यहाँ उनीहरूले प्राप्त गर्ने सामग्री प्रायः अतिरञ्जित, अवास्तविक र सम्बन्धको वास्तविकतासँग मेल नखाने हुन्छ। जब कल्पना र यथार्थबीचको दूरी बढ्छ, त्यसले मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व, आत्मग्लानि वा असन्तुष्टि जन्माउन सक्छ।
अध्ययनहरू भन्छन्—पोर्न आफैंमा सबैका लागि ‘हानिकारक’ होइन। केही व्यक्तिहरूका लागि यो सामान्य जिज्ञासा वा निजी मनोरञ्जनको हिस्सा हुन सक्छ। तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब यो भावनात्मक पीडाबाट भाग्ने उपाय बन्छ। एक्लोपन, तनाव, असफलता वा सम्बन्धगत असन्तुष्टि जस्ता कारणहरूले मानिसलाई बारम्बार त्यही सामग्रीमा आश्रित बनाउँछन्। यसरी प्रयोग क्रमशः बाँध्यकारी व्यवहारमा रूपान्तरित हुन सक्छ—जहाँ व्यक्ति आफूले चाहेर होइन, बाँध्य भएर हेर्न थाल्छ। यही अवस्थालाई ‘लत’को रूपमा चिनिन्छ।
नेपाली समाजमा यस विषयमा दोहोरो मापदण्ड पनि देखिन्छ। बाहिरबाट नैतिकताको कडा आवरण ओढिए पनि भित्रभित्रै डिजिटलक़ो उपयोग तीव्र छ। सार्वजनिक रूपमा निन्दा गरिन्छ, तर निजी रूपमा प्रयोग हुन्छ। यस्तो द्वैध चरित्रले समस्या झन् जटिल बनाउँछ, किनकि व्यक्ति समस्यामा परे पनि स्वीकार गर्न डराउँछ। लाज, अपराधबोध र सामाजिक बदनामीको डरले उनीहरू मौन बस्छन्। परिणामतः समस्या गहिरिँदै जान्छ—सम्बन्धमा दूरी बढ्छ, यौन अपेक्षा अस्वाभाविक बन्छन्, र आत्मसम्मान घट्न सक्छ।
सम्बन्धगत प्रभाव पनि गम्भीर हुन सक्छ। यदि एक पार्टनरले अत्यधिक रूपमा पोर्नमा आश्रित व्यवहार देखायो भने अर्को पार्टनरले असुरक्षा, अपूरोपन वा धोका महसुस गर्न सक्छ। यथार्थ सम्बन्धमा संवाद, सहमति र संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ; तर पोर्नले देखाउने दृश्यहरू प्रायः सहमति, भावनात्मक गहिराइ र यथार्थिक सीमाभन्दा टाढा हुन्छन्। जब कसैले ती अवास्तविक मापदण्डलाई वास्तविक सम्बन्धमा लागू गर्न खोज्छ, तब द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ।
तर समाधान के हो? पहिलो चरण हो—मूल्यांकन। सबै प्रयोगलाई ‘लत’को रूपमा मापन गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले उचित हुँदैन। व्यक्तिको प्रयोगको आवृत्ति, त्यसले दैनिक जीवनमा पार्ने असर, र भावनात्मक अवस्थासँगको सम्बन्धलाई बुझ्न आवश्यक छ। यदि काम, पढाइ, सम्बन्ध वा मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव देखिन्छ भने मात्र हस्तक्षेप आवश्यक हुन्छ।
दोस्रो चरण हो—थेरापी र परामर्श। नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा अझै सीमित भए पनि विस्तार भइरहेको छ। मनोवैज्ञानिक वा काउन्सेलरसँग खुला संवादले व्यक्तिलाई आफ्नो व्यवहारको जरा बुझ्न मद्दत गर्छ। धेरै अवस्थामा समस्या पोर्न होइन, त्यसको पछाडि लुकेको एक्लोपन, अवसाद वा सम्बन्धगत असन्तुष्टि हुन्छ। जब मूल कारण पहिचान हुन्छ, समाधान पनि त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।
तेस्रो चरण हो—व्यवहार नियमन। डिजिटल सीमाहरू तय गर्नु, वैकल्पिक रुचि विकास गर्नु, नियमित व्यायाम, ध्यान वा सामाजिक सहभागितामा संलग्न हुनु उपयोगी हुन सक्छ। प्रविधिलाई दोष दिनु सजिलो छ, तर प्रविधिसँग स्वस्थ सम्बन्ध बनाउनु नै दीर्घकालीन उपाय हो। साथै, विद्यालय र परिवारमा यौन शिक्षालाई वैज्ञानिक र खुला बनाउनु अत्यावश्यक छ, ताकि युवा पुस्ताले अवास्तविक सामग्रीलाई यथार्थ ठान्ने भूल नगरोस्।
सामाजिक दृष्टिले हेर्दा, पोर्नको प्रश्न केवल नैतिकता बनाम अनैतिकताको द्वन्द्व होइन; यो मनोविज्ञान, शिक्षा र सामाजिक संस्कारसँग जोडिएको जटिल विषय हो। प्रतिबन्ध र लज्जाले मात्र समाधान आउँदैन। संवाद, सचेतना र सहानुभूति आवश्यक छन्। हामीले स्वीकार गर्नुपर्छ—डिजिटल संसारलाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्न सकिँदैन, तर त्यससँग स्वस्थ सहअस्तित्व सम्भव छ।
अन्ततः, नेपाली समाजले यस विषयलाई गाली र गोपनीयताको पर्दाभित्र राख्ने होइन, वैज्ञानिक र मानवीय दृष्टिले हेर्ने साहस गर्नुपर्छ। समस्या भए स्वीकार गर्ने, सहयोग खोज्ने र स्वस्थ सम्बन्ध निर्माण गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। जब हामी दोषारोपणभन्दा समझदारीतर्फ अघि बढ्छौं, तब मात्र डिजिटल युगका चुनौतीहरूलाई अवसरमा रूपान्तरित गर्न सक्ने छौं।
