लागू पदार्थ भन्नासाथ लाग्ने , लट्ठ्याउने , मताउने झुम बनाउने , लत बसाउने र व्यवहार परिवर्तन गर्ने पदार्थ हुन भन्ने बुझ्न सकिन्छ । अर्को शब्दमा भन्नू पर्दा व्यक्ती चेतन शील अवस्थाबाट अर्धचेतनशिल अवस्थामा वा अचेतनको अवस्थामा पुग्नु हो ।व्यक्ती शारिरिक मानसिक रुपले असमान्य ( Abnormal) अवस्थामा पुग्नु लाई मानिन्छ ।
संसारमा यस्ता लठ्ठ्याउने प्रकृतिक , अर्ध प्राकृतिक रासायनिक पदार्थ हरु अनगिन्ती हुन सक्छन । यी तिनै प्रकरका लागू पदार्थको दुरुपयोग वा निरन्तर्ताले व्यक्ती लाई लागू औषध प्रयोगकर्ता (दुर्व्यसनी ) बनाउने गर्दछ । चेतना नेपालका अध्यक्ष एवं अनुसन्धानकर्ता इन्द्र प्रसाद ओली द्धारा लिखित पुस्तक दिव्य दृष्टि ले लागू औषध सम्बन्धमा यसरी व्याख्या गर्नु भएको छ कि “ वास्तमा लागू पदार्थहरु आधारभुत रुपमा मन्द बीष नै हुन र लागू पदार्थ सानो वा ठूलो हुँदैन व्यक्तिले कति मात्रमा सेवन गरेको छ त्यसले व्यक्ती लाई हुने असर निर्धारण गर्दछ । थोरै सेवन गरिएको भए उत्तेजित बनाउँछ , अलि धेरै मात्रा सेवन गरेमा शिथिल बनाउँछ , धेरै सेवन गरे बेहोस बनाउछ , अत्याधिक मात्रमा सेवन गरेमा ब्यक्तिको (ओभर डोज ) भई ज्यानै लिनसक्छ ।
कतिपय व्यक्तीहरु लागू पदार्थ भनेको के हो भन्ने कुरा नबुझेर रक्सी सेवन गरेको लाई लागू पदार्थ लिएको होइन भनी सोच्ने गरेका पाइन्छ । गाँजा सेवन गरेको देखेर पनि घर परिवारका सदस्यले सामान्य रुपमा लिने गरेको पाइन्छ गाँजा डरलाग्दो पदार्थ होइन भन्ने सोच्ने गरेको पाइन्छ । कति पयले त ट्यबलेट लाई सानो र हेरोइन ब्राउनसुगर एवं सुई लिएको लागू पदार्थ लाई ठूलो ठान्ने गरेका छन । हामीले बुझ्नु पर्ने कुरा के हो भने सबै लट्ठाउने कुरा हरु मानवका लागि घातक नै हुन । कुनै पनि प्रकारको लागू पदार्थमा निर्भर हुन पुगे जीवन अस्तव्यस्त हुन्छ ।रक्सी सेवन गर्ने एउटा व्यक्ती दुर्व्यसनमा पुग्दा जस्तो दु: ख पीडा भोग्नु पर्ने हुन्छ , त्यस्तै दु: ख ब्राउनसुगर वा सुई द्धारा लागू पदार्थ लिने ले भोग्नु पर्दछ । अझ भन्ने हो भने त सुर्तिजन्य पदार्थका अम्मली समेतले त्यति नै कष्टकार रोग हरु निम्त्याएर पिडामा रहेका छन । लागू पदार्थको पाँच खुड्किलो मा पहिलो सुर्तिजन्य पदार्थ , दोस्रो मादक पदार्थ नै हो । तेस्रो गाँजा , चरेश, चौथो औषधि पसलमा पाइने मेडिकल औषधि ( निषेधित ) हरु । पाँचौ हिरोइन / कोकिन आदि हुन । तर यी सबै लागू पदार्थ स्वास्थ्य का लागि घातक नै छन । कुनै पनि लागू पदार्थ ठूलो सानो हुँदैन भन्ने सबै ले जानकारी राख्नु आवश्यक छ ।
लागु पदार्थ प्रयोग र लत जटिल विश्वव्यापी चुनौतीहरू हुन् जसले व्यक्ति, परिवार र सामाजिक वातावरणलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ। तिनीहरूलाई प्रभावकारी रूपमा सम्बोधन गर्न नसकेमा एउटा पुस्ता नै वर्वादी हुने देखिन्छ । चेतना नेपाल ले खोज अनुसंन्धनात्मक गरि तयार गरिएको विचार सिद्धान्त लाई अनुकरण गरि लागू गर्न सके न्युनिकरण सम्भव देखिन्छ असम्भव छैन तर ती सिद्धान्त लाई एक साथ लागू गर्न सक्ने वातवरण तय हुन जरुरी छ ।
पाँच सिद्धान्त :
१) जनचेतना 🙁 किशोर किशोरी , अभिभाव )
२) लागू औषध प्रयोगकर्ताको पहिचान ।
३) लागू औषध प्रयोगकर्ता लाई उपचार तथा पुनर्स्थापना ।
४) सीप विकास तथा क्षमता अभिवृद्धी ।
५) लागू औषध कारोवारीलाई कडा निगरानी कार्वाही
यी समग्र पाँच दृष्टिकोण सिद्धान्त लागू गर्न आवश्यक छ जसले प्रारम्भिक जोखिम कम गर्न रोकथाम रणनीतिहरूलाई पहिले नै प्रभावित व्यक्तिहरूलाई जोखिम कम गर्न सकिन्छ । दोस्रो ले लागू औषध पहिचान गर्न र तेस्रो उपचार तथा पुनर्स्थापित गर्न उपचारात्मक रणनीतिहरूसँग संयोजन गर्दछ। रोकथाम लचिलोपन, भावनात्मक नियमन, र सकारात्मक सामाजिक सम्बन्ध निर्माणमा केन्द्रित हुँदा, उपचारात्मक दृष्टिकोणहरूले शारीरिक र मनोवैज्ञानिक निर्भरताको उपचार गर्ने, सीपहरू पुनर्निर्माण गर्ने र व्यक्तिहरूलाई परिवार र समाजमा पुन: एकीकरण गर्ने लक्ष्य यसले राख्छ। भने पाचौ ले कारोवारी हरु निरुत्साहित हुने छन , जस्तै गाँजा, कानी कोका खेती गर्ने हरु वैकल्पिक खेती सुरु गर्ने छन मेडिकल व्यवशायी ले निषेधित औषधि विक्री नगर्ने प्रहण गर्दछन राष्ट्र अन्तराष्ट्रीय ड्रग्स माफिया हरु कानुनी दायरामा आउने छन। नागरिक हरु ड्रग्स विरुद्धको अभियान मा ऐक्यवद्धता जनाउने छन । गाउँ गाउँ मा लागू पदार्थ दुर्व्यसन विरुद्ध आमा समूह गठन हुने छन । यी दृष्टिकोणहरूलाई संयोजन गर्नाले दीर्घकालीन स्वास्थ्य, कल्याण र सामाजिक उत्पादकता सुनिश्चित गर्दछ भन्ने सिद्धान्त नेपाल मै अनुकरणिय हुने छ र विश्व लाई ड्रग्स रोक्न नमुना अभ्यास हुने निश्चित छ ।
लागू पदार्थ को असर परिणाम थाह नभए वा छोडी हाल्न सक्छु भन्ने गतल सोचका कारण लागूऔषध सेवन गर्न पुगेको देखिन्छ ।
मानिसहरूले व्यक्तिगत, सामाजिक र वातावरणीय कारणहरूले लागूपदार्थ लिन्छन्। सामान्यतया जिज्ञासा र साथीहरूको दबाबको कारणहरूले लागूऔषध प्रयोग गर्न चाहन्छन्। तनाव, चिन्ता, डिप्रेसन, आघात र एक्लोपनले प्रायः व्यक्तिहरूलाई भावनात्मक पीडाबाट बच्न वा मानसिक स्वास्थ्य चुनौतीहरूको सामना गर्न लागूपदार्थ प्रयोग गर्न प्रेरित गर्छ। पारिवारिक समस्या, कमजोर अभिभावकत्व, घरेलु हिंसा, वा भावनात्मक समर्थनको अभावले जोखिम बढाउन सक्छ, जस्तै बेरोजगारी, गरिबी र सामाजिक असमानता। केही समुदायहरूमा, लागूपदार्थको सजिलो उपलब्धता, कमजोर कानून प्रवर्तन, र पदार्थको प्रयोगको सांस्कृतिक सामान्यीकरणले भूमिका खेल्छ। थप रूपमा, जीवन सीपको अभाव, कम आत्म-सम्मान, उद्देश्यको अभाव, र शिक्षा, मनोरञ्जन, वा मानसिक स्वास्थ्य सेवामा सीमित पहुँचले लागूपदार्थलाई अस्थायी राहत जस्तो देखाउन सक्छ, यद्यपि तिनीहरूले अन्ततः गहिरो शारीरिक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक हानि सिर्जना गर्छन्। भन्ने हेक्का नहुदा लागू पफार्थ दुर्व्यसन बढ्दो छ ।
आज लागू औषधको दुरुपयोग विक्री वितरण , सेवन विश्वव्यापी रुपमा समस्या र विकास को बाधक बन्दै गएको छ ।
लागूऔषधको प्रयोग विश्वभर एक प्रमुख सार्वजनिक स्वास्थ्य र सामाजिक चुनौती बनेको छ, जसले विकसित र विकासशील दुवै देशहरूलाई असर गर्छ। संयुक्त राष्ट्र संघको लागूऔषध तथा अपराध कार्यालय (UNODC) का अनुसार, २०२३ मा १५-६४ वर्ष उमेर समूहका अनुमानित ३१ करोड ६० लाख मानिसहरूले अवैध लागूऔषध (मदिरा र सुर्तीजन्य पदार्थ बाहेक) प्रयोग गरेका थिए, जुन विश्वव्यापी वयस्क जनसंख्याको लगभग ६% हो – जुन एक दशक अघिको तुलनामा उल्लेखनीय वृद्धि हो र रेकर्डमा उच्चतम स्तर हो।
गाँजा विश्वव्यापी रूपमा सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने लागूऔषध हो (लगभग २४ करोड ४० लाख प्रयोगकर्ताहरू), त्यसपछि ओपिओइड्स, एम्फेटामाइन, कोकेन र एक्स्टसी छन्। संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा र अष्ट्रेलिया जस्ता धेरै उच्च आय भएका देशहरूमा प्रयोगको दर बढी हुने गर्छ, जहाँ अवैध लागूऔषधको प्रयोग वयस्क जनसंख्याको १५-२०% भन्दा बढी छ, जबकि एशिया, अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका विकासशील क्षेत्रहरूले पनि बढ्दो लागूऔषध बजार र कृत्रिम पदार्थहरूको उपलब्धता बढेको देखाउँछन्। यी उच्च संख्याहरूको बावजुद, लागूऔषध प्रयोग पीडित भएका मानिसहरूको सानो अंशले मात्र विश्वव्यापी रूपमा उपचार पाई रहेका छन ।
नेपालमा, आधिकारिक सर्वेक्षणहरूले लागूऔषध प्रयोगकर्ताहरूको जनसंख्या बढ्दो रहेको संकेत गर्दछ, नेपाल लागू औषध प्रयोगकर्ता सर्वेक्षण २०७६ अनुसार महिला ८७३२ र पुरुष १२१६९२ गरि १३०४२४ रहेको छ भने वार्षिक ६.५ प्रतिसत ले वृद्धि भइ हाल २ ,०० ,००० ( दुई लाख ) भन्दा बढी सक्रिय लागूऔषध प्रयोगकर्ताहरू रहेको पाइन्छ। यसरी बर्सेनि वृद्धि हुँदै जाने लागू औषध प्रयोग कर्ता लाई समय छदै अनुसंन्धन कर्ता ओलि अभिनिर्माण गरेका सिद्धन्त लाई लागू गर्नु उपयुक्त देखिन्छ ।
साँचो अर्थमा उपचार तथा पुनर्स्थापना केन्द्र खोल्नु मात्र सबै होइन , जोखिम न्युनीकरण , पहिचान उपचार तथा पुर्स्थापना सबै एक साथ अभ्यास हुन आवश्यक छ । सभ्य मर्यादित दुर्व्यसन रहित समाज निर्माण हाम्रो दाहित्व हो । यी सिद्धन्त लाई अभ्यास गरे सामुदायिक अभियान, जागरूकता कार्यक्रम, व्यापक पुनर्स्थापना प्रणालीमा लगानी गरेर समाजले लतलाई पीडाको चक्रबाट निको पार्ने, योगदान गर्ने र जीवन नवीकरण गर्ने बाटोमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।
(स्रोत : दिव्य दृष्टि पुस्तक )
धन्यवाद
(लेखक :- चेताना नेपाल कि सदस्य एवं प्रशिक्षक हुन )
