✍️देवेन्द्र किशोर / प्रधान सम्पादक ‘स्वतन्त्र आवाज’ । इरानकी मानवअधिकार अभियन्ता नर्गिस मोहम्मदीको जीवन केवल व्यक्तिगत साहसको कथा होइन, यो आधुनिक विश्व राजनीतिमा राज्यसत्ताले असहमति र स्वतन्त्र विचारमाथि कसरी दमन गर्छ भन्ने यथार्थको सशक्त दस्तावेज पनि हो। वर्षौँदेखि जेल, यातना, मानसिक तथा शारीरिक दमन सहँदै पनि उनले आफ्नो आवाज बन्द गरिनन्। त्यसैले उनको संघर्ष इरानको सीमाभित्र सीमित छैन; यो विश्वभर लोकतन्त्र, मानवअधिकार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको पक्षमा उठ्ने आवाजहरूको प्रतीक बनेको छ।
सन् २०२३ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार नर्गिस मोहम्मदीलाई प्रदान गरियो। तर पुरस्कार ग्रहण गर्न उनी स्वयं उपस्थित हुन सकिनन्, किनकि उनी त्यतिबेला पनि इरानी जेलमै थिइन्। उनको सट्टा उनका जुम्ल्याहा सन्तानले पुरस्कार ग्रहण गरे र मञ्चमा राखिएको खाली कुर्सीले एउटा गहिरो सन्देश दियो—सत्ताले शरीरलाई कैद गर्न सक्छ, विचारलाई होइन।
नर्गिस मोहम्मदीको जीवनलाई हेर्दा स्पष्ट हुन्छ, इरानमा राजनीतिक असहमति कुनै सामान्य अपराध होइन, बरु सत्ताका लागि “खतरा” ठानिन्छ। उनले महिला अधिकार, मृत्युदण्डको अन्त्य, राजनीतिक बन्दीहरूको स्वतन्त्रता तथा धार्मिक निरङ्कुशताविरुद्ध आवाज उठाइन्। यही कारण उनी १४ भन्दा बढी पटक गिरफ्तार भइन्, ३१ वर्षभन्दा बढी जेल सजाय सुनाइयो र सयौँ कोर्राको सजाय दिइयो। एउटा महिलामाथि गरिएको यस्तो व्यवहार केवल व्यक्तिगत प्रतिशोध होइन; यो राज्यसत्ताले नागरिकलाई त्रसित बनाइराख्ने राजनीतिक हत्कण्डा हो।
इरानी सत्ताले लामो समयदेखि “राष्ट्रिय सुरक्षा” को नाममा आलोचकहरूलाई दबाउने काम गर्दै आएको छ। नर्गिस मोहम्मदीमाथिको कारबाहीले त्यही संरचनागत दमनको प्रतिनिधित्व गर्छ। खासगरी महिलाहरूले नेतृत्व गरेको आन्दोलनहरूलाई इरानले आफ्नो वैचारिक नियन्त्रणमाथिको चुनौतीका रूपमा हेरेको छ। मासा अमिनीको प्रहरी नियन्त्रणमा मृत्यु भएपछि सुरु भएको “वोमान , लाइफ , फ्रीडम ” आन्दोलनले इरानी शासनको कठोर अनुहारलाई विश्वसामु उजागर गर्यो। नर्गिस मोहम्मदी जेलभित्रै रहेर पनि त्यस आन्दोलनको वैचारिक प्रतीक बनिन्।
विश्व राजनीतिमा यस घटनाको प्रभाव बहुआयामिक छ। पहिलो, यसले मानवअधिकारको प्रश्नलाई पुनः अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ। पश्चिमी मुलुकहरूले इरानमाथि मानवअधिकार उल्लङ्घनको आरोप लगाउँदै आएका भए पनि नर्गिस मोहम्मदीलाई नोबेल पुरस्कार दिएपछि त्यो आलोचना अझ सशक्त भयो। यसले इरानमाथि नैतिक तथा कूटनीतिक दबाब बढाएको छ।
दोस्रो, यो घटना विश्वभर अधिनायकवादी शासनविरुद्ध लडिरहेका नागरिक आन्दोलनका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ। आज रुसदेखि म्यानमारसम्म, चीनदेखि अफगानिस्तानसम्म, जहाँ राज्यले नागरिक स्वतन्त्रता सीमित गरिरहेको छ, त्यहाँ नर्गिस मोहम्मदीको संघर्ष एउटा प्रतीकका रूपमा उभिएको छ। उनले देखाएकी छन्, जेल, यातना र मृत्युको भयले पनि स्वतन्त्रताको आकाङ्क्षा मेट्न सक्दैन।
तेस्रो, यसले महिलाको राजनीतिक नेतृत्वबारे विश्वव्यापी विमर्शलाई अझ बलियो बनाएको छ। मध्यपूर्वजस्तो परम्परागत तथा धार्मिक संरचनाले प्रभावित समाजमा महिलाले लोकतन्त्र र अधिकारको नेतृत्व गर्न सक्दैनन् भन्ने सोचलाई नर्गिस मोहम्मदीले चुनौती दिएकी छन्। उनी केवल महिला अधिकारकर्मी होइनन्; उनी राजनीतिक चेतनाको केन्द्रबिन्दु बनेकी छन्।
तर यस घटनाको अर्को पाटो पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। विश्व शक्तिहरूले मानवअधिकारको मुद्दालाई प्रायः आफ्नो भूराजनीतिक स्वार्थसँग जोडेर हेर्ने गर्छन्। इरानमाथि आलोचना गर्ने शक्तिहरूले अन्य मित्र राष्ट्रहरूमा हुने दमनप्रति भने मौनता अपनाउने गरेका उदाहरण पनि प्रशस्त छन्। त्यसैले नर्गिस मोहम्मदीको मुद्दाले केवल इरानी सत्ताको आलोचना मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा रहेको दोहोरो मापदण्डमाथि पनि प्रश्न उठाएको छ।
नर्गिस मोहम्मदीको संघर्षको सबैभन्दा भावुक पक्ष भनेको उनको व्यक्तिगत जीवन हो। सन्तानसँगको दूरी, परिवारबाट बिस्थापित , निरन्तरको जेल जीवन र बिग्रँदो स्वास्थ्य अवस्थाका बीच पनि उनले आफ्नो अभियान छोडिनन्। एउटा आमाले आफ्ना बालबालिकासँग बिताउनुपर्ने समय जेलको कोठामा बिताउनु केवल व्यक्तिगत पीडा होइन; त्यो राजनीतिक दमनको अमानवीय स्वरूप हो। तर उनले यही पीडालाई प्रतिरोधको शक्तिमा बदलिन्।
आजको विश्वमा लोकतन्त्र केवल चुनावी प्रक्रियाले मात्र परिभाषित हुँदैन। नागरिक स्वतन्त्रता, मानवअधिकार र असहमतिको सम्मान नै लोकतन्त्रको वास्तविक मापन हो। नर्गिस मोहम्मदीको कथा यही प्रश्नसँग जोडिन्छ—के राज्यलाई आफ्ना नागरिकको विचार नियन्त्रण गर्ने अधिकार छ? यदि छैन भने, किन अझै पनि विश्वका धेरै मुलुकहरूमा आलोचकहरू जेलमा छन्?
नर्गिस मोहम्मदीको जीवनले एउटा गहिरो सत्य उजागर गर्छ : स्वतन्त्रताको संघर्ष कहिल्यै सजिलो हुँदैन। त्यसका लागि जेल, यातना, एक्लोपन र बलिदान सहनुपर्छ। तर इतिहासले देखाएको छ, दमन स्थायी हुँदैन। कुनै पनि सत्ता विचारभन्दा ठूलो हुँदैन। आज जेलको अँध्यारोमा बसेकी नर्गिस मोहम्मदी वास्तवमा विश्वभर स्वतन्त्रताको उज्यालो प्रतीक बनेकी छन्।
त्यसैले उनको कथा केवल इरानको कथा होइन; यो संसारभर न्याय, स्वतन्त्रता र मानव गरिमाका लागि लड्ने सम्पूर्ण मानिसहरूको साझा कथा हो।
