नारायण बस्नेत । वि.सं. २०८३ साल वैशाख १४ गते पर्ने वैशाख शुक्ल एकादशी, अर्थात् मोहिनी एकादशी, केवल धार्मिक अनुष्ठानको दिन मात्र होइन—यो आत्मशुद्धि, अनुशासन र जीवनदर्शनलाई पुनः स्मरण गर्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर हो। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा वर्णित कथाअनुसार, भगवान विष्णुले मोहिनी अवतार धारण गरी असुरहरूबाट अमृत जोगाएको प्रसङ्गसँग जोडिएको यो एकादशीले मानिसलाई मोह, लोभ र विकारमाथि विजय प्राप्त गर्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले यो दिनको सार केवल व्रत बस्नुमा होइन, आफ्नै मनभित्रको अशान्ति र असन्तुलनमाथि विजय प्राप्त गर्नुमा निहित छ।
एकादशीको व्रत लिने परम्परा हाम्रो समाजमा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ। यसलाई कतिपयले धार्मिक कर्तव्यका रूपमा लिन्छन् भने कतिपयले जीवनशैली सुधारको अभ्यासका रूपमा। वास्तवमा व्रत बस्नु भनेको केवल अन्न नखाने अभ्यास मात्र होइन, यो इन्द्रिय नियन्त्रण, सोचको शुद्धता र व्यवहारमा संयम ल्याउने प्रक्रिया हो। जब मानिस केही समयका लागि भौतिक आवश्यकताबाट टाढा रहन्छ, उसले आफ्नो मन र चेतनासँग नजिक हुने अवसर पाउँछ। यही कारणले व्रतले मानसिक शान्ति, एकाग्रता र आत्मबल बढाउने विश्वास गरिएको हो।
तर यसका केही यथार्थ पक्षहरू पनि छन्, जसलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। सबै मानिसको स्वास्थ्य अवस्था एउटै हुँदैन। विशेषगरी मधुमेह, माइग्रेन वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिहरूले बिना तयारी वा चिकित्सकको सल्लाह विना कठोर व्रत बस्दा समस्या आउन सक्छ। त्यसैले धर्मको नाममा शरीरलाई हानि पुर्याउने अभ्यास उचित होइन। धर्मले सधैं सन्तुलन सिकाउँछ, अतिवाद होइन।
यही सन्दर्भमा आजको अर्को गम्भीर प्रश्न हाम्रो सामु उभिएको छ—हामी आफ्नो धर्म, संस्कृति र पहिचानप्रति कत्तिको सचेत छौं? नेपाल विविधताले भरिएको देश हो, जहाँ फरक–फरक धर्म, भाषा र संस्कृतिहरू सहअस्तित्वमा रहेका छन्। अतीतमा नेपाल हिन्दु अधिराज्य हुँदा पनि अरू धर्म मान्ने अधिकार कसैले खोसेन। बरु सहिष्णुता, सहअस्तित्व र आपसी सम्मान नै हाम्रो पहिचान बन्यो। तर आजको परिवेशमा केही परिवर्तनहरू देखिन थालेका छन्, जसले गम्भीर चिन्ता जन्माएको छ।
धर्मान्तरणको विषय केवल आस्था परिवर्तनको कुरा मात्र होइन, यो सामाजिक, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक पक्षसँग पनि जोडिएको छ। जब कुनै समुदाय आर्थिक रूपमा कमजोर हुन्छ, शिक्षाबाट टाढा हुन्छ वा सामाजिक रूपमा उपेक्षित हुन्छ, त्यहाँ बाह्य प्रभावहरू सजिलै प्रवेश गर्छन्। यस्तो अवस्थामा धर्म परिवर्तन व्यक्तिगत रोजाइभन्दा बढी परिस्थितिको परिणाम बन्न सक्छ। यसले दीर्घकालमा सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक सन्तुलनमा असर पुर्याउने सम्भावना रहन्छ।
तर यसको समाधान कसैको अधिकार खोस्नु होइन। समाधान त आफ्नै जग बलियो बनाउनु हो। जब हामी आफैंले आफ्ना सन्तानलाई आफ्नो संस्कृति, मूल्य र परम्पराको महत्व बुझाउन सक्दैनौं, तब अरूले आएर त्यो खाली ठाउँ भरिदिन्छन्। त्यसैले संस्कारको सुरुवात घरबाटै हुनुपर्छ। विद्यालयले ज्ञान दिन्छ, तर पहिचान परिवारले दिन्छ।
राज्यको भूमिका पनि यहाँ अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। धर्मनिरपेक्षताको अर्थ धर्मविहीनता होइन, सबै धर्मप्रति समान व्यवहार हो। तर यदि धर्मको नाममा प्रलोभन, दबाब वा संगठित प्रभाव प्रयोग गरिन्छ भने त्यसलाई नियन्त्रण गर्नु राज्यको कर्तव्य हो। राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका अवसरहरू विस्तार गरेर नागरिकलाई आत्मनिर्भर बनाउनु पर्छ, ताकि कोही पनि बाध्यता वा लोभका कारण आफ्नो आस्था परिवर्तन गर्न बाध्य नहोस्।
अन्ततः, मोहिनी एकादशीले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—बाह्य संसारलाई परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले आफूलाई परिवर्तन गर। आफ्नो मन, आफ्नो सोच र आफ्नो व्यवहार सुधार। जब व्यक्तिहरू बलिया हुन्छन्, तब समाज बलियो बन्छ। जब समाज बलियो हुन्छ, तब संस्कृति स्वतः सुरक्षित हुन्छ।
आफ्नो मौलिकता जोगाउँदै, अरूको सम्मान गर्दै अघि बढ्नु नै साँचो धर्म हो। यही सन्तुलन र चेतनाले मात्र हाम्रो पहिचानलाई दीर्घकालसम्म जोगाइराख्न सक्छ।
