डिसेम्बर ५—आज विश्वले एउटै समयमा दुई गहिरा मूल्यमान्यताहरूलाई उजागर गर्ने दुई अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मनाइरहेको छ—विश्व माटो दिवस र अन्तर्राष्ट्रिय स्वयंसेवक दिवस। एउटा दिवसले पृथ्वीको अस्तित्वलाई थामेर राख्ने आधारभूत तत्व—माटो—को महत्त्व स्मरण गराउँछ भने अर्कोले समाजलाई अदृश्य रूपमा डोरी जस्तै बाँधेर राख्ने सेवा–संस्कृतिको पहिचान दिलाउँछ। फरक देखिए पनि यी दुई दिवसको आत्मा एउटै छ—टिकाउ, न्यायपूर्ण र मानवीय समाज निर्माण गर्ने सामूहिक जिम्मेवारीको आह्वान।
अन्तर्राष्ट्रिय स्वयंसेवक दिवस १९८५ देखि मनाइँदै आएको स्मृतिदिन मात्र होइन, सेवा भावनाको अनवरत यात्राको कदर हो। प्राकृतिक विपत्तिदेखि द्वन्द्व, गरिबीदेखि महामारीसम्म जहाँ–जहाँ मानवता घाइते हुन्छ, त्यहीँ स्वयंसेवकहरूको निस्वार्थ उपस्थिति पुगेको देखिन्छ। संयुक्त राष्ट्रका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसका शब्दमा, “स्वयंसेवकहरूको त्याग र साहस आजको विश्वका लागि प्रेरणाको स्रोत हो।” विश्वभर १६९ सदस्य मुलुकमा सक्रिय स्वयंसेवकहरूको समर्पण मानवताको आशा अझै जीवित छ भन्ने सन्देश दिन पर्याप्त छ। नेपालमा विपद्का क्षणहरूमा, स्वास्थ्य सङ्कटमा, सामाजिक पुनर्निर्माणमा स्वयंसेवकहरूले निभाएको भूमिका त झनै प्रेरणादायी छ—सामाजिक संरचनालाई उठाइराख्ने अदृश्य हात यिनै हुन्।
उता, विश्व माटो दिवसले हामीलाई हरेक वर्ष चेतावनी दिन्छ—माटो स्वस्थ नभए सभ्यता दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्दैन। हाम्रो भोजन, हाम्रो वातावरण, हाम्रो जलवायु—सबैको मेरुदण्ड माटो नै हो। तर अनियन्त्रित बस्ती विस्तार, रासायनिक दुरुपयोग, जलवायु परिवर्तन र अस्थायित्वयुक्त खेती प्रणालीले माटो निरन्तर कमजोर बन्दै गएको छ। सन् २०१३ मा संयुक्त राष्ट्रले माटो दिवसलाई आधिकारिक मान्यतापछि विश्वभर यसको संरक्षणबारे बहस तीव्र बने पनि व्यावहारिक काम भने अझै धेरै बाँकी छ। विशेषगरी नेपाल जस्तो कृषि–आधारित देशमा माटोको स्वास्थ्य भनेको राष्ट्रको आर्थिक सुदृढता हो—माटो कमजोर भयो भने भविष्य पनि कमजोर हुन्छ।
यी दुबै दिवस एउटा साझा सत्यतर्फ संकेत गर्छन्—पृथ्वीलाई जोगाउने काम होस् वा समाजलाई जोगाउने, जिम्मेवारी एउटै होइन; प्रत्येक व्यक्तिको सक्रिय सहभागिताबाट मात्र सम्भव हुन्छ। स्वयंसेवक मनको सेवा गर्छन्, माटो प्रकृतिको सेवा गर्छ। मन र माटो दुवै बलिया भए मात्र मानवीय सभ्यता बलियो हुन्छ।
नेपालका लागि पनि आजको दिन एउटा स्पष्ट पाठ छ—सेवा संस्कृतिलाई संस्थागत गर्नुपर्छ, स्वयंसेवकहरूको योगदानलाई नापिने होइन, सम्मान गरिने मूल्यका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। साथै, माटोको स्वास्थ्यका लागि वैज्ञानिक परीक्षण, दिगो खेती, स्थानीय तहमा आधारित संरक्षण कार्यक्रम अनिवार्य बन्दै गएका छन्। टिकाउ विकास कागजका रणनीताबाट होइन, व्यवहारका सही अभ्यासबाट जन्मन्छ; त्यो अभ्यास मन र माटो दुवैलाई जोगाउने संवेदनशीलताबाट सुरु हुन्छ।
डिसेम्बर ५ केवल क्यालेन्डरको एउटा डेट होइन—यो हाम्रो जरो (माटो) र हाम्रो आत्मा (सेवा भावना) दुबैप्रति सचेत हुन सम्झाउने दिन हो। यदि आजको बोधलाई हामीले दैनन्दिन क्रियाकलापमा रूपान्तरण गर्न सक्यौँ भने भोलिको विश्व निश्चित रूपमा अझ सुरक्षित, समृद्ध र मानवीय बन्नेछ।
