नेत्र विक्रम विमली
नेपाली साहित्य, संस्कृति र राष्ट्रिय एकताको इतिहासमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको नाम सबैभन्दा प्रखर नक्षत्रका रूपमा लिइन्छ। वि.सं. १८७१ असार २९ गते तनहुँको चुँदी रम्घामा जन्मिएका भानुभक्त एउटा सम्भ्रान्त र शिक्षित ब्राह्मण परिवारका सदस्य थिए। उनका पिता धनञ्जय आचार्य र माता धर्मावती देवी थिइन्। तत्कालीन समयमा आधुनिक शिक्षालयहरू नभएकाले उनले आफ्ना हजुरबुबा श्रीकृष्ण आचार्यको रेखदेखमा संस्कृत व्याकरण, साहित्य र पूर्वीय दर्शनको गहिरो अध्ययन गरे। बाल्यकालदेखि नै प्रखर बुद्धिका भानुभक्तमा कवितात्मक शैलीमा संवाद गर्ने अद्भुत क्षमता थियो।
भानुभक्तको साहित्यिक सक्रियतालाई बुझ्न तत्कालीन नेपालको राजनीतिक र सामाजिक पृष्ठभूमि हेर्नु आवश्यक हुन्छ। बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२५ मा काठमाडौँ उपत्यका विजय गरी भौगोलिक रूपमा विशाल नेपालको जग त बसाले, तर देश भावनात्मक र भाषिक रूपमा एक हुन बाँकी नै थियो। त्यतिबेला ज्ञान र साहित्यको माध्यम संस्कृत भाषा मात्र थियो, जुन आम जनताको पहुँचभन्दा बाहिर थियो। यस्तो सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा भानुभक्तको उदय भयो, जसले नेपाली भाषालाई सर्वसाधारणको घरदैलोसम्म पुर्याए।
भानुभक्तको जीवनलाई साहित्यतर्फ मोड्ने एउटा प्रेरक घटना छ, जसलाई ‘घाँसी र भानुभक्तको संवाद’ भनिन्छ। एकदिन बुल्दी खोलाको किनारमा आराम गरिरहेका भानुभक्तले एकजना गरिब घाँसीलाई कडा परिश्रम गरिरहेको देखे। सोधपुछका क्रममा घाँसीले घाँस बेचेर जम्मा गरेको पैसाले बटुवाहरूका लागि इनार खनाउने इच्छा व्यक्त गर्यो, ताकि मरेर गए पनि लोकले सम्झियोस्। एउटा सामान्य र विपन्न व्यक्तिको यस्तो परोपकारी भावनाले भानुभक्तलाई स्तब्ध बनायो। उनले आत्मग्लानि महसुस गर्दै घाँसीबाट प्रेरणा लिएर आफ्नो जीवन नेपाली भाषा र साहित्यमा समर्पित गर्ने सङ्कल्प गरे।
भानुभक्तको कीर्तिको मुख्य आधार ‘अध्यात्म रामायण’ को नेपाली अनुवाद हो। उनले संस्कृतको रामायणलाई बालकाण्डदेखि उत्तरकाण्डसम्म सात भागमा सरल र सुमधुर नेपाली पद्यमा रूपान्तरण गरे। यो केवल अनुवाद मात्र थिएन, यसमा नेपाली माटोको सुगन्ध र समाजको मौलिक झलक थियो। यसबाहेक उनले पारिवारिक शान्तिका लागि ‘वधुशिक्षा’, ईश्वर भक्ति र जीवनको नश्वरता झल्काउने ‘भक्तमाला’, र व्यावहारिक दर्शन समेटिएको ‘प्रश्नोत्तर’ जस्ता महत्त्वपूर्ण कृतिहरू रचना गरे।
भानुभक्त नेपालका पहिलो कवि भने होइनन्, किनभने उनीभन्दा अघि पनि अन्य कविहरूले नेपालीमा लेखिसकेका थिए। तर, नेपाली भाषालाई एउटा निश्चित मानक, व्याकरणसम्मत स्वरूप र राष्ट्रव्यापी पहिचान दिएकाले उनलाई ‘आदिकवि’ भनिएको हो। पृथ्वीनारायण शाहले भौगोलिक एकीकरण गरे जस्तै भानुभक्तले रामायणको माध्यमबाट नेपालको भाषिक र भावनात्मक एकीकरण गरे। मेचीदेखि महाकालीसम्म गुञ्जने उनको रामायण नेपाली समाजको सांस्कृतिक र नैतिक आधार बन्यो।
भानुभक्तको लेखन शैली सरल, छन्दोबद्ध र जनजिब्रो सुहाउँदो थियो। उनले सरकारी अड्डा-अदालतमा हुने ढिलासुस्ती र भ्रष्टाचारमाथि पनि कडा व्यङ्ग्य प्रहार गरे। वि.सं. १९१० मा कुमारीचोक अड्डाको हिसाब नमिल्दा उनले काठमाडौँको इन्द्रचोकस्थित जेलमा पाँच महिना बिताउनुपर्यो। जेल जीवनकै क्रममा उनले रामायणका केही भाग लेखे भने सरकारी ढिलासुस्ती (भोलिवाद) विरुद्ध प्रख्यात व्यङ्ग्यात्मक कविता ‘भोलि भोलि भन्दैमा सब घर बित्यो’ सिर्जना गरे, जसले गर्दा उनले जेलबाट मुक्ति पनि पाए।
वि.सं. १९२५ असोजमा ५४ वर्षको उमेरमा भानुभक्तको निधन भयो। लामो समयसम्म हस्तलिखित रूपमै सीमित उनका कृतिहरूलाई वि.सं. १९४१ तिर युवाकवि मोतीराम भट्टले खोजेर प्रकाशन गरे। मोतीरामले नै वि.सं. १९४८ मा भानुभक्तको पहिलो जीवनी लेखी उनलाई आदिकविका रूपमा स्थापित गराए।
आज भानुभक्तको जन्मजयन्ती (असार २९) लाई नेपालमा मात्र नभई भारतको दार्जिलिङ, सिक्किम, आसामका साथै विश्वभर रहेका नेपाली समुदायले ‘भानु जयन्ती’ का रूपमा मनाउने गर्छन्। प्रवासमा बस्ने नेपालीहरूका लागि यो दिवस आफ्नो भाषा र संस्कृति जोगाउने महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ। आदिकवि भानुभक्त आचार्य नेपाली भाषाका पिता र राष्ट्रिय एकताका प्रणेता हुन्। उनको योगदानको कदर गर्दै नेपाली भाषाको संरक्षण र सही प्रयोग गर्नु नै उनीप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
