नेपाली राजनीति अहिले एक महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। विगतका केही वर्षहरूमा देशको राजनीतिक प्रणाली औपचारिक रूपमा लोकतान्त्रिक भए पनि व्यवहारमा क्रमशः “सफ्ट अधिनायकवाद” (Soft Authoritarianism) को प्रवृत्ति बढिरहेको अनुभूति जनताले गरेका थिए। सत्ता केही सीमित दल, सीमित नेतृत्व र सीमित हित समूहहरूको वरिपरि केन्द्रित हुँदै गएको थियो। लोकतन्त्रको संरचना कायम भए पनि त्यसको आत्मा—जनताको सहभागिता, उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र विचारको प्रतिस्पर्धा—क्रमशः कमजोर हुँदै गएको थियो।
तर सम्पन्न भईरहेको मध्यवधि निर्वाचन र त्यसले देखाइ रहेको निर्वाचन परिणामले एउटा नयाँ संकेत दिएको छ। त्यो संकेत सत्ताको सामान्य परिवर्तन मात्र होइन, बरु सिंगो राजनीतिक संस्कृतिको सम्भावित परिवर्तन हो। जनताले परम्परागत शक्तिकेन्द्रहरूलाई चुनौती दिँदै नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू, स्वतन्त्र उम्मेदवारहरू र विशेषगरी बौद्धिक युवा नेतृत्व प्रति भरोसा देखाएका छन्। यही घटनाले नेपाली राजनीतिमा नविन लोकतन्त्रको उदय को सम्भावना जन्माएको छ।
१. सफ्ट अधिनायकवादको स्वरूप
सफ्ट अधिनायकवाद भन्नाले खुला तानाशाही होइन, तर लोकतन्त्रको नाममा चल्ने नियन्त्रित र सीमित लोकतन्त्र हो। नेपालमा यो प्रवृत्ति कसरी विकसित भयो भन्ने प्रश्न गम्भीर छ।
राजनीतिक दलहरूमा नेतृत्वको निरन्तर पुनरावृत्ति, आन्तरिक लोकतन्त्रको अभाव, भ्रष्टाचार, सत्ता साझेदारीका अपारदर्शी सम्झौताहरू, र राज्य संस्थाहरूको राजनीतिकरणले लोकतन्त्रलाई क्रमशः कमजोर बनायो।
जनताको मतले सरकार बन्ने भए पनि वास्तविक शक्ति केही पुराना नेताहरूको हातमा केन्द्रित हुँदै गयो। नीति निर्माणभन्दा पनि सत्ता जोगाउने राजनीति हावी भयो। संसद, सरकार र दलहरूको प्राथमिकता जनताको जीवनस्तर सुधार्नु भन्दा पनि सत्ता समीकरण मिलाउनु बन्न पुग्यो।
यसरी हेर्दा, नेपाली लोकतन्त्रको बाहिरी संरचना सुरक्षित भए पनि त्यसको भित्री चरित्रमा अधिनायकवादी प्रवृत्ति देखिन थालेको थियो।
२. जनताको असन्तोष र नयाँ राजनीतिक चेतना
यही अवस्थाले जनतामा गहिरो असन्तोष जन्मायो। बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, विकासको असमानता, र राजनीतिक स्थिरताको अभावले युवापुस्तालाई विशेष रूपमा निराश बनायो।
नेपालका लाखौँ युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेश गएका छन्। देशभित्र अवसरको अभाव र राजनीतिक प्रणालीप्रति विश्वासको संकटले युवाहरूलाई राजनीति प्रति वितृष्णा मात्र होइन, परिवर्तनको आकांक्षा पनि जन्मायो।
तर पछिल्ला केही वर्षहरूमा यो निराशा क्रमशः राजनीतिक सक्रियतामा रूपान्तरण हुन थालेको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जाल, नागरिक अभियान, स्वतन्त्र उम्मेदवारी र नयाँ राजनीतिक दलहरूको उदयले युवापुस्ताले अब राजनीति बाहिर बसेर आलोचना मात्र नगरी राजनीतिमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गर्ने बाटो रोजेको संकेत दिएका छन्।
३. सम्पन्न निर्वाचनले देखाएको संकेत
सम्पन्न निर्वाचनका परिणामहरूलाई केवल सीट संख्या वा सरकार गठनको समीकरणबाट मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको गहिरो अर्थ छ।
यस निर्वाचनले तीनवटा महत्वपूर्ण संकेत दिएको छ—
पहिलो, जनताले परम्परागत दलहरूलाई पूर्णरूपमा अस्वीकार नगरे पनि उनीहरूलाई निर्विवाद शक्तिकेन्द्र मान्न छाडेका छन्।
दोस्रो, स्वतन्त्र उम्मेदवारहरू र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले उल्लेखनीय जनसमर्थन प्राप्त गरेका छन्। यसले जनताले वैकल्पिक नेतृत्व खोजिरहेको स्पष्ट देखाउँछ।
तेस्रो, युवापुस्ताको राजनीतिक सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।
यी तीन संकेतहरूले मिलेर नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ सम्भावनाको द्वार खोलेक़ो छ—बौद्धिक र प्रगतिशील युवाशक्तिको उदय हो ।
४. बौद्धिक युवाशक्ति : नयाँ राजनीतिक शक्ति
नेपालमा युवाहरूको संख्या ठूलो छ, तर विगतमा उनीहरूको राजनीतिक भूमिका प्रायः दलका कार्यकर्ता वा आन्दोलनका सहभागीको रूपमा मात्र सीमित थियो।
अब परिस्थिति बदलिँदै गएक़ो छ। शिक्षित, पेशागत अनुभव भएका, विश्वराजनीति र लोकतान्त्रिक मूल्यबारे सचेत युवाहरू राजनीतिमा प्रवेश गर्न थालेका छन्।
यी युवाहरूको विशेषता के हो भने-
उनीहरू व्यक्तिपूजा भन्दा प्रणाली सुधार मा विश्वास गर्छन्।
उनीहरू पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिन्छन्।
उनीहरू डिजिटल युगको राजनीतिक संचार प्रयोग गर्न सक्षम छन्।
उनीहरू नीतिमा आधारित राजनीति को पक्षमा उभिएका छन्।
यस कारणले पनि उनीहरूको उपस्थिति नेपाली राजनीतिमा केवल उमेरको परिवर्तन मात्र होइन, राजनीतिक सोचको परिवर्तन पनि हो।
५. चुनौतीहरू पनि कम छैनन् l
तर यो परिवर्तन सहज छैन। बौद्धिक युवाशक्तिको उदयलाई रोक्ने वा कमजोर बनाउने संरचनात्मक चुनौतीहरू अझै बलिया छन र सल्वलाइ रहेका छन्।
नेपालको राजनीतिक संरचना अझै पनि पुराना दलहरूको नियन्त्रणमा छ। चुनावी प्रणाली, आर्थिक स्रोत, संगठनात्मक नेटवर्क र प्रशासनिक प्रभाव उनीहरूकै पक्षमा छन्।
त्यसैगरी, नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूलाई अर्को चुनौती विश्वसनीयता कायम गर्न आवश्यक छ । केवल विरोध गरेर मात्र दीर्घकालीन राजनीतिक शक्ति बन्न सकिँदैन। स्पष्ट नीति, संगठनात्मक अनुशासन र दीर्घकालीन दृष्टिकोण आवश्यक हुने छ।
यदि नयाँ उदयमान शक्तिहरू पनि परम्परागत राजनीतिक संस्कृतिको प्रभावमा परे भने परिवर्तनको सम्भावना कमजोर हुन सक्छ।
६. नविन लोकतन्त्रको सम्भावना
यद्यपि चुनौतीहरू भए पनि हालको राजनीतिक परिस्थिति नविन लोकतन्त्र को सम्भावना बोकेको छ।
नविन लोकतन्त्र भन्नाले केवल संविधानको नयाँ संरचना होइन, तर राजनीतिक संस्कृतिको रूपान्तरण हो।
यसका मुख्य विशेषताहरू हुन सक्छन्—
आन्तरिक लोकतन्त्र भएका राजनीतिक दल
पारदर्शी र उत्तरदायी शासन
नागरिक सहभागिता आधारित नीति निर्माण
डिजिटल युगअनुकूल प्रशासन
शिक्षा, रोजगार र आर्थिक अवसरलाई केन्द्रमा राखेको विकास नीति
यदि युवाशक्ति, नागरिक समाज र जिम्मेवार राजनीतिक नेतृत्वले मिलेर काम गरे भने नेपालमा यस्तो लोकतन्त्रको आधार निर्माण सम्भव छ।
७. भविष्यको मार्गचित्र
सम्पन्न निर्वाचनले देखाएको मार्गचित्र स्पष्ट छ।
पहिलो, राजनीतिमा नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता छ। पुराना अनुभवको सम्मान गर्दै पनि नेतृत्वको पुनर्जनन आवश्यक छ।
दोस्रो, राजनीतिक दलहरूको आन्तरिक सुधार अपरिहार्य छ। यदि दलहरू परिवर्तन हुन सकेनन् भने जनताको असन्तोष अझ बढ्नेछ।
तेस्रो, युवाहरूको संगठित राजनीतिक सहभागिता आवश्यक छ। व्यक्तिगत लोकप्रियता मात्र पर्याप्त हुँदैन; दीर्घकालीन राजनीतिक आन्दोलन आवश्यक हुन्छ।
चौथो, नीतिमा आधारित राजनीति को विकास गर्नुपर्छ। व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति लोकतन्त्रका लागि दीर्घकालीन रूपमा घातक हुन्छ।
त्यसैले नेपाली राजनीति अहिले संक्रमणको अवस्थामा छ। एकातिर पुरानो राजनीतिक संरचना अझै बलियो छ; अर्कोतिर जनताको चेतना र आकांक्षा तीव्र गतिमा परिवर्तन हुँदैछ।
सफ्ट अधिनायकवादको प्रवृत्ति अन्त्यतिर पुग्दै गएको संकेत देखिन थालेको छ, तर त्यसको स्थानमा कस्तो लोकतन्त्र स्थापित हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै खुला वहसक़ो बिषय बनेको छ।
यदि बौद्धिक युवाशक्तिले जिम्मेवारीपूर्वक राजनीतिक नेतृत्व लिन सके, यदि राजनीतिक दलहरूले आत्मसमीक्षा गर्दै सुधारको बाटो रोजे, र यदि जनताले लोकतान्त्रिक मूल्यप्रति निरन्तर सजगता कायम राखे भने नेपालमा नविन लोकतन्त्रको उदय केवल सम्भावना मात्र होइन, यथार्थ बन्न सक्छ।
इतिहासले देखाएको छ—राजनीतिक परिवर्तन केवल आन्दोलनबाट मात्र होइन, नयाँ सोच र नयाँ नेतृत्वबाट पनि सम्भव हुन्छ।
आजको नेपाली राजनीतिले ठीक त्यही मोड पार गर्दैछ। भोलिको राजनीति कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा अन्ततः युवाशक्ति, बौद्धिक नेतृत्व र जनताको जागरूकताले निर्धारण गर्नेछ।
