बिर्तामोड (झापा) । झापाको व्यापारिक केन्द्र बिर्तामोडकी ६५ वर्षीया सुमित्रा देवी हिजोआज आकाश गाढा निलो हुनेबित्तिकै झस्किन्छिन् । दुई दशकअघिसम्म बिर्तामोड चोकको पश्चिमतर्फ कलकल बग्ने अदुवा खोला र बजारको बीचबाट बग्ने सतानु पैनी अहिले कतै खुम्चिएका छन् त कतै नामोनिसानै छैनन् ।
‘पहिले खोलामा बाढी आउँदा पनि बजारमा पानी पस्दैनथ्यो, खोला आफ्नै बाटो हिँड्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले त खोलामा घर छन्, पैनीमाथि पसल ठडिएका छन् । अलिकति पानी पर्दा सडक पोखरी बन्छ, घरभित्रै ढल पस्छ ।’
तीव्र शहरीकरण र योजनाविहीन विकासको चपेटामा परेर बिर्तामोडका प्राकृतिक जल निकासका प्रणालीहरू धमाधम मासिँदै गएपछि यहाँका बासिन्दाले काठमाडौँमा जस्तै ‘बालेन शैली’ को हस्तक्षेप माग गर्न थालेका छन् । पुराना नक्सामा स्पष्ट देखिने सतानु पैनी र अदुवा खोलाको बहाव क्षेत्र अहिले निजी संरचना र प्लटिङको घेराबन्दीमा परेको छ ।
कहाँ हराए पैनी र खोला ?
कुनै समय बिर्तामोड बजारको ‘लाइफलाइन’ मानिने सतानु पैनी धेरै ठाउँमा पुरिएको छ । कतै ढलान गरेर माथिबाट घर बनाइएका छन् भने कतै नालीलाई नै साँघुरो पारेर ढलको रूप दिइएको छ । स्थानीयका अनुसार योजनाविहीन प्लटिङ गर्नेहरूले पैनीको धार नै मोडिदिएका छन् ।
यता अदुवा खोलाको अवस्था पनि उस्तै छ । खोलाको तटीय क्षेत्र मिचेर बनाइएका संरचनाले गर्दा खोला अहिले एउटा साँघुरो खोल्सोमा परिणत भएको छ । इन्जिनियरिङ मापदण्डविना बनाइएका सडकका नालीहरूले खोलाको प्राकृतिक बहावलाई थाम्न सक्दैनन्, जसको परिणाम स्वरूप सामान्य वर्षामा पनि बिर्तामोडको मुख्य चोक जलमग्न हुने गरेको छ ।
चुनौती: नक्सामा छ, जमिनमा छैन
नगरपालिकाका प्राविधिकहरूका अनुसार पुरानो नापी नक्सा पल्टाउँदा यी जलमार्गहरू स्पष्ट देखिन्छन् । तर, अहिले ती जग्गाहरू किर्ते वा शक्ति केन्द्रको आडमा व्यक्तिको नाममा दर्ता भइसकेका छन् । ‘नक्सा हेर्दा पैनी र खोला भेटिन्छन्, तर फिल्डमा जाँदा त्यहाँ पक्की भवन बनिसकेका छन्,’ नगरपालिकाका एक प्राविधिकले भने, ‘अतिक्रमण हटाउन खोज्दा कानुनी झमेला र राजनीतिक दबाब आउने गरेको छ ।’
नगरको योजना: आश्वासन कि कार्यान्वयन ?
बिर्तामोड नगरपालिकाका जनप्रतिनिधिहरू भने समस्या समाधानको पहल भइरहेको दाबी गर्छन् । नगरपालिकाले केही ठाउँमा नाली सफा गर्ने र अतिक्रमण हटाउने प्रयास गरे पनि त्यो पर्याप्त देखिएको छैन । नगरका एक प्रतिनिधिले भने, ‘हामी पुराना पानीका बाटाहरू पुनः पहिचान गर्ने र मिचिएका ठाउँ खाली गराउने दीर्घकालीन योजनामा छौँ । ढिलोचाँडो हामीले प्राकृतिक निकास खुलाउनै पर्छ ।’
वातावरणविद्हरू भने यस्ता प्राकृतिक संरचना मासिँदा भूमिगत जलस्रोतको पुनर्भरण (Recharge) रोकिने र तापक्रम बढ्ने चेतावनी दिन्छन् । ‘खोला र पैनी केवल पानी बगाउने माध्यम मात्र होइनन्, यिनले शहरी पारिस्थितिक प्रणालीलाई सन्तुलनमा राख्छन्,’ वातावरणविद्हरूको तर्क छ ।
जनस्तरको दबाब
बिर्तामोडका व्यवसायी र स्थानीय बासिन्दाले अब नगरपालिकाले कडा कदम चाल्नुपर्ने बताएका छन् । ‘हरेक चुनावमा नाली र खोलाको एजेन्डा बन्छ, तर काम हुँदैन,’ एक स्थानीय व्यवसायीले आक्रोश पोखे, ‘अब हामीलाई आश्वासन होइन, एक्सन चाहिएको छ । सतानु पैनी र अदुवा खोलालाई पुरानै अवस्थामा नफर्काउने हो भने बिर्तामोड भविष्यमा बस्न अयोग्य शहर बन्नेछ ।’
बजार क्षेत्रको डुबान रोक्न र शहरी सौन्दर्य कायम राख्न मिचिएका सार्वजनिक सम्पत्ति फिर्ता ल्याउनु नै अहिलेको मुख्य चुनौती देखिएको छ ।
