गिरिजाप्रसाद कोइरालाको १६औँ स्मृति दिवस केवल एक नेताको सम्झना होइन, नेपालको राजनीतिक इतिहासको एउटा निर्णायक मोडलाई पुनः स्मरण गर्ने अवसर पनि हो। गिरिजाप्रसाद कोइराला को जीवन र योगदानलाई हेर्दा, उनी केवल चारपटक प्रधानमन्त्री बनेका नेता मात्र थिएनन्; उनी संक्रमणकालीन नेपालको मार्गनिर्देशक पात्र थिए।
नेपालले दशकौँ लामो द्वन्द्व, अस्थिरता र निरंकुश शासनको सामना गरिरहेका बेला कोइरालाले देखाएको धैर्य, दूरदर्शिता र राजनीतिक साहस आज पनि उदाहरणीय छ। विशेषतः नेपालको सशस्त्र द्वन्द्व अन्त्य गर्दै शान्ति प्रक्रियालाई निष्कर्षमा पुर्याउने कार्यमा उनको भूमिका केन्द्रीय रह्यो। द्वन्द्वका घाउ गहिरा थिए, अविश्वास व्यापक थियो, र परिस्थिति अत्यन्त जटिल थियो—तर त्यहीँबाट शान्ति र सहमतिको बाटो खोल्नु उनको नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि मानिन्छ।
राजनीतिक संकटको अर्को संवेदनशील चरणमा, ज्ञानेन्द्र शाह द्वारा प्रत्यक्ष शासन लागू गरिँदा, कोइरालाले लोकतान्त्रिक शक्तिहरूलाई एकताबद्ध गर्दै आन्दोलनको अगुवाइ गरे। त्यसको परिणामस्वरूप जनआन्दोलन २०६३ सफल भयो, जसले नेपालको राजनीतिक संरचनामा आमूल परिवर्तनको ढोका खोल्यो।
उनकै नेतृत्वमा पुनःस्थापित संसदमार्फत राजतन्त्रको शक्ति सीमित गरियो र देशलाई गणतन्त्रतर्फ उन्मुख गरियो। यो केवल शासन प्रणालीको परिवर्तन थिएन, यो जनताको सार्वभौमिकताको पुनर्स्थापना थियो। साथै, माओवादी लडाकुहरूको व्यवस्थापन र संविधानसभा निर्वाचन सम्पन्न गराउने प्रक्रियाले नेपालको भविष्य निर्माणको आधार तयार गर्यो।
यद्यपि, कोइरालाको राजनीतिक जीवन विवादरहित थिएन। आलोचनाहरू पनि थिए—निर्णय प्रक्रियामा एकाधिकार, स्वास्थ्य अवस्थाका बाबजुद नेतृत्वमा निरन्तरता, र पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलन जस्ता विषयहरूमा प्रश्न उठाइन्थ्यो। तर, इतिहासले प्रायः कठिन समयका निर्णयहरूलाई दीर्घकालीन परिणामका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ, र यही सन्दर्भमा कोइरालाको योगदानलाई नकार्न सकिँदैन।
आज, जब नेपाल फेरि विभिन्न राजनीतिक चुनौतीहरूबीच उभिएको छ, कोइरालाको विरासतले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—सहमति, समन्वय र लोकतान्त्रिक मूल्यप्रति अडिग प्रतिबद्धता बिना स्थायित्व सम्भव छैन।
उनको १६औँ स्मृति दिवसमा, औपचारिक कार्यक्रमभन्दा पर, आवश्यक छ—उनले देखाएको राजनीतिक परिपक्वता, सहिष्णुता र राष्ट्रिय हितप्रतिको प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा उतार्ने संकल्प। यही नै उनको वास्तविक श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
