वर्तमान विश्व राजनीति तीव्र ध्रुवीकरण र सैन्य होडबाजीको चक्रव्यूहमा फस्दै गएको देखिन्छ। एकातिर युरोपमा रूस-यूक्रेन युद्धले नयाँ रणनीतिक रूप लिँदैछ भने, अर्कोतिर दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा पनि यसको परकम्प र क्षेत्रीय तनाव स्पष्ट रूपमा सञ्चार हुन थालेको छ। हालै अंकारामा सम्पन्न नेटो शिखर सम्मेलनका क्रममा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले यूक्रेनलाई अत्याधुनिक ‘पेट्रियट मिसाइल’ स्वदेशमै उत्पादन गर्ने लाइसेन्स दिने घोषणा गरे। महाशक्ति राष्ट्रहरूको यस्तो सैन्य साझेदारी र हतियारको होडबाजीले विश्व शान्तिलाई मात्र होइन, नेपालजस्ता असंलग्न परराष्ट्र नीति अंगीकार गर्ने साना मुलुकहरूको कूटनीतिक सन्तुलनलाई समेत कठिन परीक्षामा पारेको छ।
विश्व मञ्चको यो तातो राप सेलाउन नपाउँदै हाम्रो आफ्नै छिमेक र क्षेत्रीय राजनीतिमा पनि नयाँ तरंगहरू उत्पन्न भएका छन्। नयाँ दिल्लीमा भारत र अफगानिस्तानका उच्च नेतृत्वबीच खाद्य सुरक्षा, द्विपक्षीय व्यापार र मानवीय सहायताका विषयमा गहन छलफल भइरहँदा, पृष्ठभूमिमा भने अफगानिस्तान र पाकिस्तानबीचको सैन्य तनाव चुलिएको छ। छिमेकी राष्ट्रहरूबीचको सीमापार हवाई आक्रमण र कूटनीतिक वाक्युद्धले समग्र दक्षिण एसियाकै स्थिरतामाथि गम्भीर प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ। यस्तो जटिल र तरल अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणमा नेपालका सामुन्ने कूटनीतिक, आर्थिक र क्षेत्रीय सुरक्षाका बहुआयामिक चुनौतीहरू थपिएका छन्।
नेपाल ऐतिहासिक रूपमा असंलग्न परराष्ट्र नीति र ‘पञ्चशील’ को सिद्धान्तमा अडिग रहँदै आएको मुलुक हो। तर, पश्चिमा शक्तिहरू र रूस-चीन ध्रुवबीचको बढ्दो शीतयुद्धकालीन तनाव, अनि छिमेकमै भारत र पाकिस्तान-अफगानिस्तान सम्बन्धको बदलिँदो समीकरणका कारण नेपाललाई कुनै पनि पक्षमा नढल्की आफ्नो तटस्थता कायम राख्न कूटनीतिक दबाब बढ्ने देखिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिको यो जटिल मोडमा नेपालले ‘कसैको विरुद्धमा कसैको कार्ड’ प्रयोग गर्ने वा कुनै पनि सैन्य ध्रुवीकरणको बहकाउमा लाग्ने गल्ती गर्नु हुँदैन।
अर्कोतर्फ, मध्यपूर्व र युरोपमा चुलिँदो सैन्य तनावका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा देखिने आर्थिक शिथिलता र इन्धनको मूल्यवृद्धिले नेपालजस्तो आयातमुखी अर्थतन्त्रलाई प्रत्यक्ष असर पार्छ। दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन (सार्क) लामो समयदेखि निष्क्रियप्रायः रहेको अवस्थामा क्षेत्रीय देशहरूबीच बढ्दो असमझदारीले व्यापारिक मार्ग र आपूर्ति शृङ्खलामा अवरोध पुऱ्याउन सक्छ। तसर्थ, नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरी राख्दै “सबैसँग मित्रता, कसैसँग छैन शत्रुता” को नीतिलाई थप परिपक्वताका साथ अघि बढाउनु पर्छ। बदलिँदो वैश्विक परिदृश्यलाई नजिकबाट नियाल्दै आन्तरिक अर्थतन्त्रलाई आत्मनिर्भर बनाउने र कूटनीतिक रूपमा चनाखो रहने नै आजको मुख्य आवश्यकता हो।
