नेत्र बिक्रम बिमली
वैवाहिक जीवन दुई विपरीत लिङ्गी वा दुई आत्माबीचको एउटा यस्तो पवित्र र जटिल बन्धन हो, जसलाई समाज, कानुन र संस्कृतिले मात्र होइन, मानवीय भावना र जैविक आवश्यकताहरूले पनि जीवित राखेका हुन्छन्। विवाह केवल दुई परिवारको मिलन वा सामाजिक दायित्व पूरा गर्ने माध्यम मात्र होइन; यो त दुई व्यक्तिबीचको आत्मिक, मानसिक र शारीरिक सामीप्यको निरन्तरता पनि हो। समाजमा प्रायः विवाहलाई आदर्श, कर्तव्य, र सन्तान उत्पादनको एउटा परम्परागत कडीका रूपमा मात्र व्याख्या गर्ने गरिन्छ। तर, यो धरातलीय यथार्थभन्दा अलि फरक छ। एउटा घर र सम्बन्धलाई दिगो बनाउन जति माया, विश्वास र जिम्मेवारीको भूमिका हुन्छ, त्यत्ति नै ठूलो र निर्णायक भूमिका शारीरिक सुख र यौन सन्तुष्टिको पनि हुन्छ। दाम्पत्य जीवनको यो पक्षलाई नजरअन्दाज गर्दा सुखमय देखिने परिवार पनि भित्रभित्रै भत्किरहेको हुन्छ।
मानव जीवनमा यौन केवल एउटा जैविक प्रक्रिया मात्र होइन, यो भावनाहरूलाई प्रगाढ बनाउने र दुई व्यक्तिलाई एकाकार गराउने एउटा बलियो माध्यम हो। वैवाहिक जीवनमा यसलाई एउटा यस्तो ‘डोरी’ का रूपमा बुझ्न सकिन्छ, जसले श्रीमान् र श्रीमतीलाई अदृश्य रूपमा बाँधेर राख्छ। पुरुष र महिलाको मनोविज्ञानमा केही आधारभूत भिन्नताहरू हुन्छन्। पुरुषहरू प्रायः शारीरिक सामीप्यमार्फत भावनात्मक रूपमा बढी जोडिन चाहन्छन् भने महिलाहरू भावनात्मक सामीप्यपछि मात्र शारीरिक रूपमा सहज हुने गर्छन्। जब एउटा पुरुष आफ्नो श्रीमतीको स्पर्श, सामिप्य र प्रेममा अभ्यस्त हुँदै जान्छ, तब उसमा एक प्रकारको सकारात्मक निर्भरता सिर्जना हुन्छ। यसलाई एउटा मिठो ‘नशा’ का रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। जसरी नशा लिने व्यक्ति त्यसको स्रोतप्रति आकर्षित र निर्भर रहन्छ, त्यसैगरी दाम्पत्य जीवनमा शारीरिक र मानसिक सन्तुष्टि दिने जीवनसाथीप्रति अर्को साथीको लगाव सधैँ उच्च रहन्छ। यो आकर्षणले पुरुषलाई बाह्य विचलनहरूबाट जोगाउने र आफ्नै परिवारप्रति केन्द्रित गराउने एउटा सुरक्षा कवचको काम गर्छ। त्यसैले, श्रीमतीको स्पर्श र सामीप्य श्रीमानलाई घरमा बाँधिराख्ने सबैभन्दा ठूलो र प्रभावकारी तत्व हो।
वैवाहिक जीवनको सुरुवाती दिनहरू सधैँ ऊर्जावान् र रोमान्टिक हुन्छन्। तर, समय बित्दै जाँदा, विशेष गरी सन्तानको जन्म भएपछि, पारिवारिक संरचना र प्राथमिकताहरूमा ठूलो परिवर्तन आउँछ। धैरैजसो महिलाहरूमा सन्तान भइसकेपछि एउटा अनौठो र आत्मसन्तुष्टिको भ्रम पैदा हुने गर्छ। उनीहरूलाई लाग्न थाल्छ कि अब त छोराछोरी भइसके, घरबार व्यवस्थित भइसक्यो, अब मेरो श्रीमान् मलाई छोडेर कतै जाँदैनन्। यो सोच नै धेरैजसो वैवाहिक जीवनमा विनाशको पहिलो पाइला बन्न पुग्छ। महिलाहरूले के बिर्सिन्छन् भने, उनीहरू आमा बने पनि उनीहरूको श्रीमान् अझै पनि एउटा पुरुष नै हो, जसका जैविक र भावनात्मक आवश्यकताहरू यथावत् छन्। सन्तानको जिम्मेवारी, घरधन्दा र व्यस्तताका कारण आफूलाई पूर्ण रूपमा समर्पित गर्दा उनीहरूले अन्जानमै श्रीमानको आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्न पुग्छन्। वैवाहिक जीवन स्थापित भइसक्यो भन्दैमा आफ्नो पार्टनरलाई सुरक्षित ठान्नु र उनको शारीरिक तथा मानसिक चाहनाप्रति उदासीन हुनुले सम्बन्धमा चिसोपन ल्याउन थाल्छ।
जब श्रीमतीले विभिन्न बहाना, अल्छीपन वा लाजका कारण श्रीमानको शारीरिक इच्छा र सामिप्यको प्रस्तावलाई बारम्बार अस्वीकार वा आनाकानी गर्न थाल्छिन्, तब पुरुषको मनोविज्ञानमा नकारात्मक असर पर्न थाल्छ। सुरु-सुरुमा यसलाई सामान्य रूपमा लिए पनि, बारम्बारको अस्वीकारले पुरुषमा हीनताबोध, रिस र नैराश्यता पैदा गर्छ। यौन सुखको अभाव र पार्टनरको उदासीनताले गर्दा श्रीमानलाई श्रीमती बिस्तारै “विष” जस्तै लाग्न थाल्छ। अर्थात्, जुन स्थान र व्यक्तिबाट उसले शान्ति र आनन्दको अपेक्षा गरेको थियो, त्यहीँबाट उदासीनता मात्र पाउँदा उनीहरूबीचको दूरी बढ्दै जान्छ। बोलीचाली औपचारिक मात्र हुन पुग्छ, र भित्रभित्रै सम्बन्ध खोक्रो बन्दै जान्छ। बाहिरबाट हेर्दा परिवार सुखी र व्यवस्थित देखिए पनि, भित्र दम्पतीबीचको भावनात्मक र शारीरिक सञ्चार पूर्ण रूपमा टुटिसकेको हुन्छ। यस्तो खोक्रो सम्बन्ध केवल एउटा सम्झौता मात्र बन्न पुग्छ, जसमा कुनै जग हुँदैन।
धेरैजसो समाजमा पुरुषहरूले दोस्रो विवाह गरेको वा परपुरुष/परस्त्रीसँग सम्बन्ध राखेको घटनाहरू सुनिन्छन्। यसको गहिराइमा गएर हेर्ने हो भने, धेरै अवस्थामा यसको कारण घरभित्रको अतृप्ति नै हुने गर्छ। ती महिलाहरू, जसले विवाहलाई केवल एउटा सामाजिक र पारिवारिक जिम्मेवारी मात्र ठान्छन् र यसलाई प्रेम तथा बासनामुक्त बनाएर निभाउन खोज्छन्, उनीहरूको वैवाहिक जीवन बढी जोखिममा हुन्छ। पुरुषको जैविक बनावट र मनोविज्ञानले सधैँ तृप्ति र कदर खोज्छ। यदि उसको प्यास आफ्नै श्रीमतीको स्पर्श र प्रेमबाट मेटिदैन भने, सुरुमा उसले प्रयास गर्छ, तर बिस्तारै ऊ त्यो प्यास मेटाउने अन्य विकल्पहरू खोज्न बाध्य हुन थाल्छ। यो मानवीय स्वभाव हो कि जहाँ अभाव हुन्छ, त्यहाँ नयाँ खोजी सुरु हुन्छ। जब श्रीमतीले आफूलाई श्रीमानको केवल एउटा कर्तव्य अर्थात् खाना पकाउने, लुगा धुने, बच्चा हेर्ने माध्यम मात्र बनाउँछिन् र उसको आवश्यकता वा प्रेमिका बन्न सक्दिनन्, तब श्रीमानले पनि आफ्नो आर्थिक वा सामाजिक कर्तव्य पूरा गरेर आफ्नो शारीरिक र भावनात्मक भोक मेट्न अर्को महिलाको शरणमा जाने बाटो रोज्छ। दोस्रो विवाह गर्ने वा बाहिर सम्बन्ध राख्ने पुरुषका श्रीमतीहरू प्रायः कर्तव्यनिष्ट त हुन्छन्, तर उनीहरू दाम्पत्य जीवनको रोमान्टिक र शारीरिक पक्षमा पूर्ण रूपमा असफल भएका हुन्छन्।
हाम्रो समाजमा एउटा मान्यता छ कि घर त ठूलाको आशीर्वाद, धर्मकर्म र संस्कारले चल्छ। यो कुरा नैतिक रूपमा सही सुनिए पनि व्यावहारिक रूपमा अपूर्ण छ। घर केवल आशीर्वाद वा धार्मिक नियमहरूले मात्र चल्दैन; यो त ठोस शारीरिक, मानसिक र आर्थिक हकीकतहरूमा बाँधिएको हुन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा वा छोराछोरी ठूला भएपछि धेरै महिलाहरूमा शारीरिक सम्बन्ध राख्न लाज मान्ने, यसलाई घृणा गर्ने वा यसको आवश्यकता नै महसुस नगर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। उनीहरू यसलाई एउटा अल्छीपन वा उमेर ढल्किसक्यो भन्ने बहानामा पन्छाउने गर्छन्। तर, उनीहरूले के बुझ्नुपर्छ भने, उमेरले शारीरिक चाहनाको तीव्रतामा केही परिवर्तन ल्याए पनि यसलाई पूर्ण रूपमा समाप्त पार्दैन। शारीरिक आवश्यकतालाई बेवास्ता गरेर केवल संस्कारको दुहाई दिँदा घरभित्रको अशान्ति र दूरी कहिल्यै कम हुँदैन। वैवाहिक जीवनलाई जीवन्त राख्नका लागि दुवै पार्टनरले एकअर्काको शारीरिक हकिकत र चाहनालाई स्वीकार्नु र सम्मान गर्नु अनिवार्य हुन्छ।
यदि कुनै पनि महिला आफ्नो वैवाहिक जीवनलाई सुरक्षित, सुखमय र दिगो बनाउन चाहन्छिन् भने, उनले आफ्नो श्रीमानको वास्तविक गन्तव्य बन्न सक्नुपर्छ। वास्तविक गन्तव्यको अर्थ यो हो कि पुरुष दिनभरिको तनाव, थकाई र बाह्य संसारको कोलाहलबाट मुक्त भएर जब घर फर्कन्छ, तब उसले आफ्नी श्रीमतीको काख र स्पर्शमा संसारकै सबैभन्दा बढी शान्ति र आनन्द महसुस गरोस्। यसका लागि महिलाहरूले आफ्नो सोचमा व्यापक परिवर्तन ल्याउनु जरुरी छ। विवाह पुरानो हुँदै जाँदैमा रोमान्स र आकर्षण मर्न दिनु हुँदैन र समय-समयमा दुवैले एकअर्काका लागि विशेष समय निकाल्नु पर्छ। थकान र व्यस्तता हुनु स्वाभाविक हो, तर यसलाई सधैँ शारीरिक सम्बन्धबाट टाढिने बहाना बनाउनु हुँदैन। आफ्ना चाहना, समस्या वा असमर्थताका बारेमा श्रीमानसँग खुलेर कुरा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ, जसले गर्दा असमझदारी उत्पन्न हुन पाउँदैन। घरको जिम्मेवारी पूरा गर्नु जति आवश्यक छ, श्रीमानको प्रेमिका र जीवनसङ्गीनी बनेर रहनु पनि त्यत्तिके महत्त्वपूर्ण छ।
वैवाहिक जीवन एउटा रथ जस्तै हो, जसका दुई पाङ्ग्रा श्रीमान् र श्रीमती हुन्। यो रथ तब मात्र सहज रूपमा अगाडि बढ्न सक्छ, जब दुवै पाङ्ग्रा उत्तिकै बलिया र सन्तुलित हुन्छन्। शारीरिक सामीप्य र यौन सुख दाम्पत्य जीवनको त्यो लुकेको इन्धन हो, जसले यो रथलाई निरन्तर गति दिइरहन्छ। श्रीमतीले छोराछोरी र घर व्यवस्थित भएपछि श्रीमान् कतै जाँदैनन् भन्ने भ्रम पाल्नु र आफ्नो वैवाहिक सम्बन्धलाई केवल एउटा निरस कर्तव्यमा सीमित गर्नु जीवनको सबैभन्दा ठूलो भूल हुन सक्छ। पुरुषलाई केवल कानुन वा सामाजिक डरले मात्र बाँधेर राख्न सकिँदैन; उसलाई त प्रेम, आदर र शारीरिक तृप्तिको मधुर बन्धनले मात्र सदैव आफ्नो बनाइराख्न सकिन्छ। त्यसैले, घरको सुख र स्थिरताका लागि सामाजिक र नैतिक मूल्य मान्यताका साथै शारीरिक यथार्थहरूलाई आत्मसात् गर्दै अघि बढ्नु नै समझदार दाम्पत्यको वास्तविक रहस्य हो।
