✍️ अभिषेक खतिवडा। संसारमा सबैभन्दा सुन्दर र अमूल्य भावना यदि कुनै छ भने त्यो माया हो। माया यस्तो अनुभूति हो, जसलाई शब्दमा पूर्ण रूपमा बयान गर्न सकिँदैन, केवल महसुस गर्न सकिन्छ। जन्मदेखि मृत्युसम्म मानिस मायाकै खोजीमा बाँचिरहेको हुन्छ। बालकले आमाको काखमा माया खोज्छ, युवाले सम्बन्धमा माया खोज्छ, वृद्धले सहारामा माया खोज्छ। वास्तवमा माया बिना जीवन अधुरो हुन्छ।
माया भनेको केवल प्रेम सम्बन्ध मात्र होइन। माया भनेको आत्मीयता, विश्वास, सम्मान, सहयोग र निस्वार्थ भावना हो। कसैको अनुहारमा मुस्कान देखेर खुशी हुनु, दुःखमा साथ दिनु, बिना स्वार्थ कसैको हित चाहनु।यिनै भावनाहरूको संगम नै माया हो। माया यस्तो शक्ति हो, जसले अपरिचितलाई आफ्ना बनाउँछ र टाढाको सम्बन्धलाई पनि नजिक ल्याउँछ।
मानिसले माया किन गर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर जीवनसँग नै जोडिएको छ। मानिस सामाजिक प्राणी भएकाले उसलाई केवल भौतिक सुखले मात्र पुग्दैन। उसलाई भावनात्मक सहारा चाहिन्छ, आफ्नोपन चाहिन्छ, कसैले बुझिदियोस् भन्ने चाहना हुन्छ। यही चाहनाले मानिसलाई माया गर्न सिकाउँछ। माया मानिसको स्वभावभित्रको प्राकृतिक गुण हो। जसरी नदी बग्न चाहन्छ, फूल फुल्न चाहन्छ, त्यसरी नै मनले माया गर्न र पाउन चाहन्छ।
माया केवल मानवमा सीमित छैन, सम्पूर्ण प्राणी जगतमा यसको अस्तित्व देख्न सकिन्छ। चराले आफ्ना बच्चालाई आहार जुटाउँछ, जनावरले सन्तानलाई सुरक्षा दिन्छ, मौरीहरू समूहमा बसेर सहकार्य गर्छन्। यी सबै व्यवहार मायाकै उदाहरण हुन्। यदि माया नहुने हो भने संसारमा परिवार भन्ने कुरा रहने थिएन, समाजमा सहानुभूति हराउने थियो, र जीवन केवल स्वार्थमा सीमित हुने थियो। त्यसैले प्राणी जगतमा माया अनिवार्य छ, किनभने यसले नै सम्बन्धलाई बाँधेर राख्छ र जीवनलाई निरन्तरता दिन्छ।
मायाको वास्तविक परिभाषा निस्वार्थ भावनामा लुकेको हुन्छ। साँचो माया कहिल्यै स्वार्थी हुँदैन। जहाँ विश्वास, सम्मान र समर्पण हुन्छ, त्यहीँ साँचो माया हुन्छ। माया यस्तो शक्ति हो, जसले दुःखी मनलाई खुशी दिन सक्छ, टुटेको सम्बन्ध जोड्न सक्छ, र कठोर हृदयलाई समेत कोमल बनाउन सक्छ।
अन्ततः, माया जीवनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। धन, सम्पत्ति वा प्रतिष्ठाभन्दा पनि ठूलो कुरा माया नै हो। जहाँ माया हुन्छ, त्यहाँ शान्ति हुन्छ।जहाँ आत्मीयता हुन्छ, त्यहाँ खुशी हुन्छ। त्यसैले माया केवल भावना होइन, मानव जीवनको आधार हो, जसले संसारलाई सुन्दर र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।
पौराणिक कथाहरूमा माया केवल आकर्षण मात्र होइन, त्याग, समर्पण, प्रतीक्षा, पीडा र अमर विश्वासको प्रतीकका रूपमा चित्रित गरिएको पाइन्छ। देवता, ऋषि, राजा वा साधारण पात्रहरूबीच भएका प्रेमकथाहरूले आजसम्म पनि मानव मनलाई रोमाञ्चित बनाइरहेका छन्।
राधा र कृष्ण को प्रेम पौराणिक कथाको सबैभन्दा मधुर र आध्यात्मिक प्रेम मानिन्छ। उनीहरूको प्रेम केवल भेटघाटमा सीमित थिएन, त्यो आत्माको गहिराइसम्म पुगेको सम्बन्ध थियो। कृष्ण वृन्दावन छोडेर टाढा गए पनि राधाको मनबाट कहिल्यै टाढा भएनन्। उनीहरूको प्रेमले देखायो कि साँचो माया दूरीले होइन, भावनाले बाँधिएको हुन्छ।
त्यसैगरी शिव र पार्वती को प्रेम त्याग र तपस्याको प्रतीक हो। पार्वतीले शिवलाई प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरिन्। हिमालको चिसो, कठिन जीवन र अनेक बाधाहरू सहेर पनि उनले आफ्नो प्रेमबाट पछि हटिनन्। अन्ततः शिवले पार्वतीको समर्पणलाई स्वीकार गरे। यो कथा केवल प्रेमको होइन, धैर्यता र अटल विश्वासको पनि कथा हो।
राम र सीता को प्रेममा वियोगको पीडा र कर्तव्यको संघर्ष देखिन्छ। वनवास, रावणद्वारा सीताको अपहरण, अनि पुनर्मिलनका घटनाले प्रेमलाई केवल सुखमा होइन, दुःखमा पनि कसरी निभाइन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। रामले सीताको खोजीमा गरेको संघर्ष र सीताले देखाएको धैर्यले प्रेमलाई अमर बनाएको छ।
त्यस्तै नल र दमयन्ती को कथा अत्यन्त रोमाञ्चक मानिन्छ। भाग्य, दुःख, बिछोड र पुनर्मिलनको यात्राले उनीहरूको प्रेमलाई अझ गहिरो बनायो। संसारले साथ नदिँदा पनि उनीहरूले एकअर्काप्रतिको विश्वास कहिल्यै गुमाएनन्।
पौराणिक कथाका यी प्रेमहरू केवल कथा होइनन्, जीवनका गहिरा सत्य हुन्। यी कथाले सिकाउँछन्
माया केवल साथमा हाँस्नु होइन, समयले छुट्याउँदा पनि मनले एकअर्कालाई नछोड्नु हो। प्रेम त्याग, विश्वास र आत्मीयताको त्यो शक्ति हो, जसले युगौँसम्म मानिसको मनमा स्थान लिन छ ।
कहिलेकाहीँ जीवनमा सबैभन्दा धेरै माया गरेको मान्छेलाई नै छोड्नुपर्छ। त्यो छोडाइ घृणाले होइन, परिस्थितिले गराउँछ। मनले सँगै बाँच्न खोज्छ, तर समय, समाज, दूरी, परिवार, बाध्यता वा भाग्यले दुई आत्मालाई अलग गरिदिन्छ। प्रेम भनेको केवल पाउने नाम मात्र होइन, कहिलेकाहीँ आफूभित्र अथाह पीडा बोकेर पनि अर्कोको खुसी स्वीकार्नु पर्ने त्यागको अर्को रूप हो माया।
जब एक प्रेमीले आफ्नो सासभन्दा प्रिय प्रेमिकालाई छोड्न बाध्य हुन्छ, त्यो क्षण केवल सम्बन्ध टुटेको क्षण हुँदैन, त्यो उसको सपनाहरू चकनाचुर भएको क्षण हुन्छ। हरेक यादले पोल्छ, हरेक गीतले रुवाउँछ, हरेक ठाउँले पुराना सम्झना सम्झाउँछ। रात निद्राविहीन हुन्छन्, दिन मुस्कानविहीन। बाहिरबाट ऊ सामान्य देखिन सक्छ, तर भित्रभित्रै ऊ हजार पटक भाँचिएको हुन्छ।
माया साँचो हुँदा विछोडको पीडा अझ गहिरो हुन्छ। किनकि जहाँ धेरै भावना हुन्छ, त्यहाँ छुट्टिने चोट पनि गहिरो लाग्छ। प्रेमिकाको एउटा सानो यादले पनि मन अशान्त हुन्छ। उसले बोलेको शब्द, देखाएको हेराइ, सँगै बिताएका पलहरू।सबैले मनलाई बारम्बार अतीततिर तानिरहन्छन्। मान्छे भीडमा हुँदा पनि एक्लो महसुस गर्न थाल्छ।
विछोडले प्रेमीलाई सिकाउँछ कि प्रेम केवल हात समातेर सँगै हिँड्नु मात्र होइन, कहिलेकाहीँ आँसु लुकाएर टाढाबाट शुभकामना दिनु पनि प्रेम हो। आफू रोएर भए पनि उसलाई खुसी देख्न चाहनु नै साँचो माया हो। तर यो त्याग सजिलो हुँदैन। प्रेममा विछोड भनेको जीवित भएर पनि मनभित्र केही मरिसकेको अनुभूति हुनु हो।
सायद त्यसैले भनिन्छ “मायाको सबैभन्दा दुःखी अन्त्य घृणा होइन,एकअर्कालाई अथाह माया गर्दा गर्दै पनि छुट्टिनु हो।”
आजको समयमा माया केवल शब्दमा सीमित हुँदै गएको अनुभूति धेरैलाई हुन थालेको छ। एकअर्कालाई जीवनभर साथ दिने वाचा गरेका सम्बन्धहरू समेत सानो असमझदारी, अहंकार, स्वार्थ र असहिष्णुताका कारण टुटिरहेका छन्। विवाहजस्तो पवित्र बन्धन पनि दिगो बन्न नसक्ने अवस्थाले समाजलाई भावनात्मक रूपमा कमजोर बनाउँदै लगेको छ।
पहिले प्रेममा त्याग थियो, धैर्यता थियो, एकअर्काको कमजोरीलाई स्वीकार गर्ने विशालता थियो। अहिले भने धेरै सम्बन्धहरू केवल आकर्षण, आवश्यकता र क्षणिक चाहनामै सीमित बन्न थालेका छन्। सानो समस्या आउँदा समाधान खोज्नुको सट्टा सम्बन्ध नै अन्त्य गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। एकअर्कालाई बुझ्न, सुन्न र स्वीकार गर्न नसक्दा मनहरू नजिक भएर पनि सम्बन्धहरू टाढा भइरहेका छन्।
माया भनेको केवल खुसीको क्षणमा साथ दिनु मात्र होइन, दुःख, संघर्ष र अपूर्णतामा पनि एकअर्काको हात नछोड्नु हो। सम्बन्धलाई दिगो बनाउन प्रेमसँगै विश्वास, सम्मान, धैर्यता र समर्पण आवश्यक पर्छ। जीवनमा पूर्ण मानिस कहिल्यै भेटिँदैन, तर अपूर्णतालाई स्वीकार गरेर पूर्ण सम्बन्ध बनाउन सकिन्छ।
त्यसैले आजको समाजलाई सबैभन्दा धेरै आवश्यक कुरा फेरि पनि साँचो माया नै हो। यस्तो माया, जसले स्वार्थभन्दा माथि उठेर एकअर्कालाई बुझ्न सिकाओस। प्रेम, जसले सम्बन्ध तोड्ने होइन, जोगाउने साहस देओस्। किनकि संसारमा धन, प्रतिष्ठा र सफलता धेरै कुरा हुन सक्छन्, तर मन बुझ्ने एक जना आफ्नै मानिसको अभावमा जीवन अधुरो महसुस हुन्छ।
मायालाई उमेर, जात, रूप, धन वा समाजले बनाएका सीमाले मापन गर्न मिल्दैन। साँचो माया त दुई आत्माबीचको त्यो पवित्र सम्बन्ध हो, जहाँ एकअर्काप्रतिको विश्वास, सम्मान र बुझाइ सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ। जब सम्बन्धमा विश्वास गहिरो हुन्छ र मनले मनलाई बुझ्न सिक्छ, तब उमेरको अन्तर, जातको भिन्नता वा बाहिरी परिस्थितिले कुनै अर्थ राख्दैन। किनकि प्रेमको वास्तविक सुन्दरता बाहिरी पहिचानमा होइन, एकअर्काको मनलाई स्वीकार गर्ने क्षमतामा लुकेको हुन्छ।
अन्ततः, माया त्यही शक्ति हो जसले टुटेका मनलाई जोड्छ, अँध्यारो जीवनमा उज्यालो छर्छ र मानिसलाई मानिससँग सधैंका लागि बाँधेर राख्छ।
माया केवल भावना होइन, यो त्याग, विश्वास, सम्मान र एकअर्काप्रतिको निस्वार्थ समर्पणको सबैभन्दा सुन्दर परिभाषा हो।संसार बदलिन सक्छ, समय फेरिन सक्छ, तर साँचो माया कहिल्यै समाप्त हुँदैन; यो त आत्मादेखि आत्मासम्म जोडिने अमर सम्बन्ध हो।जहाँ स्वार्थ समाप्त हुन्छ, त्यहीँबाट साँचो मायाको सुरुवात हुन्छ।
अन्त्यमा, माया बिना जीवन अधुरो हुन्छ, किनकि माया नै मानव अस्तित्वको सबैभन्दा सुन्दर आधार हो।
