✍️ डी. कौशिक
नेपाल र भारतको तराई भूभागमा मनाइने छठ पर्व केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो एक लोक-सभ्यता, मातृ–संस्कार र सूर्य–संस्कृतिको जीवन्त प्रतीक हो।
यो पर्व हरेक वर्ष कार्तिक महिनाको शुक्ल पक्षको षष्ठी तिथिमा मनाइन्छ। महिलाहरूले कठोर व्रत, उपवास, स्नान र जल–अर्घ्यको माध्यमबाट अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई नमन गर्छन्।
सतहमा यो एक साधारण धार्मिक अनुष्ठानजस्तो देखिए पनि यसको जरा इतिहासको गहिराइमा रहेको मगध सभ्यता र वैदिक युगबीचको सम्बन्धमा गढिएको छ।
१. छठ पर्वको मूल चरित्र
छठ पर्व सूर्यदेव र षष्ठी देवीको आराधनामा केन्द्रित छ। सूर्य मानव जीवनको ऊर्जा, प्रकाश र चेतनाको प्रतीक मानिन्छ भने षष्ठी देवीलाई मातृत्व, प्रजनन र सन्तान-संरक्षणकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ।
छठ व्रतधारी महिलाहरू दुई दिनसम्म उपवास गरी नदी-तालमा स्नान गर्छन्, अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन् र दोस्रो दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई पुनः नमन गर्छन्।
यस सम्पूर्ण प्रक्रियामा शुद्धता, अनुशासन, मौनता र आत्म–संयमको गहिरो अभ्यास हुन्छ, जुन केवल आस्थाको होइन, आत्म–शुद्धिको अभ्यास पनि हो।
२. मगध सभ्यताको सांस्कृतिक पृष्ठभूमि
छठ पर्वको ऐतिहासिक जरा मगध सभ्यतामा भेटिन्छ। प्राचीन मगध (आजको बिहार र आसपास क्षेत्र) आर्यहरूको आगमनभन्दा पहिले नै विकसित सभ्यता थियो।
यहाँका जनजीवनमा सूर्य, जल, माटो र प्रकृति तत्वको आराधना गहिरो रूपमा रहन्थ्यो।
मगधको लोकसंस्कृतिमा “सूर्योपासना” केवल धार्मिक कर्म नभई कृषि, स्वास्थ्य र ऋतुचक्रसँग जोडिएको जीवन–दर्शन थियो।
सूर्यलाई जीवनदायी शक्ति र जललाई शुद्धिको माध्यम मानिन्थ्यो।
यसै परम्पराको रूपान्तरण आजको छठ पर्व हो – जसमा सूर्य र जलको संयुक्त आराधना आज पनि केन्द्रीय तत्वका रूपमा अवस्थित छ।
३. वैदिक सनातन परम्परा र बेमेलका पक्षहरू
धेरै संस्कृतिविद्हरूका अनुसार छठ पर्व “वैदिक सनातन परम्परा”सँग पूर्णतः मेल खाँदैन। यसको कारण केही बुँदामा स्पष्ट देखिन्छ:
१. ब्राह्मण वर्चस्वको अभाव:
वैदिक युगका यज्ञ-संस्कारहरूमा ब्राह्मण अनिवार्य थिए, तर छठमा महिलाहरू स्वयं पूजा गर्छन्। यहाँ ब्राह्मण–पुरोहितको भूमिका न्यून छ।
२. लोक–केन्द्रित स्वरूप:
छठमा मन्त्रभन्दा बढी मन र प्रकृतिप्रति आस्था प्रधान छ। बाँसको डलामा फलफूल, ठकुवा, ठेकुआ र दीप-प्रज्वलनको परम्परा वैदिक यज्ञशैलीभन्दा पूर्णतः भिन्न छ।
३. मातृदेवी परम्परा:
षष्ठी देवी वैदिक ग्रन्थहरूमा विस्तृत रूपमा उल्लेखित छैनन्। उनी लोक-देवी (fertility goddess) का रूपमा आर्यपूर्व संस्कृतिबाट विकसित भएकी मानिन्छिन्।
४. समानता र समावेशिता:
छठमा जात-पात, वर्ग र लिङ्गको भेदभाव प्रायः हुँदैन। जसले पनि घाटमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ्य दिन सक्छ – यो वैदिक वर्ण–व्यवस्थाको कठोर स्वरूपसँग विपरीत छ।
यी कारणले कतिपय धार्मिक विद्वानहरूले यस पर्वलाई “वैदिक सनातनभन्दा लोक-वैदिक परम्परा” भनी वर्गीकृत गर्छन्।
४. वैदिक दर्शनसँग मेल खाने तत्त्वहरू पनि छन्
तर छठलाई पूर्णतः “वैदिक विरोधी” भन्नु पनि न्यायोचित हुँदैन।
ऋग्वेदमा सूर्यदेव, उषा र अदिति देवीको स्तुति गरिएको छ। सूर्यलाई “सर्वदर्शी देवता” र “जीवनका प्रदाता” भनेर वर्णन गरिएको छ।
त्यस्तै, वैदिक युगमै स्नान, उपवास, शुद्धता र आत्म–संयमलाई धर्मका मूल तत्त्वका रूपमा वर्णन गरिएको छ।
छठमा यी नै वैदिक तत्त्वहरू – स्नान, तप, उपवास, प्रकाश र आत्म–संयम – स्पष्ट देखिन्छन्। यस कारण धेरै इतिहासकार हरूले यसलाई “वैदिक–लोक समिश्र संस्कृति” का रूपमा बुझ्ने गरेका छन्।
५. छठ र मातृशक्ति संस्कार
छठको अर्को गहिरो पक्ष हो – मातृशक्ति र स्त्री–केंद्रित धार्मिकता। यस पर्वमा महिलाहरू मात्र व्रती हुन्छन्, पुरुषहरू सहयोगी भूमिकामा रहन्छन्। यो पक्षले प्राचीन मातृप्रधान समाजको संकेत गर्छ, जहाँ “देवी” जीवन र सृष्टिको मूल स्रोत मानिन्थिन्। वैदिक कालमा यो परम्परा विस्तारै पतिगामी र पितृप्रधान भएको भए पनि, छठ जस्ता पर्वहरूले मातृशक्ति–आधारित आस्था जीवित राखेका छन्।
६. आधुनिक सन्दर्भमा छठको सांस्कृतिक महत्त्व
आजको सन्दर्भमा छठ पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान नभई सामाजिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको माध्यम बनेको छ।
नेपालको तराईदेखि भारतका मिथिला, भोजपुर र मगधसम्म, यो पर्वले सीमापारको साझा संस्कृति निर्माण गरेको छ। धार्मिक पक्षभन्दा पनि यसले पारिवारिक एकता, पर्यावरणप्रेम, अनुशासन र आस्थाको साझा संस्कार सिकाउँछ। विशेषगरी सहिष्णुता र एकताको सन्देश दिने यस पर्वमा जलाशय सफा राख्ने, सामूहिक स्नान गर्ने र प्रकृतिप्रति आभार व्यक्त गर्ने अभ्यासले पर्यावरणीय नैतिकतालाई बल दिएको छ।
७. लोक–वैदिक परम्पराको संगम
छठ पर्व वैदिक सनातन धर्मको प्रतिपक्ष होइन, बरु यसको लोक रूपान्तरण हो।यो त्यो बिन्दु हो जहाँ वैदिक मन्त्रको ध्वनि र लोकगीतको सुर भेटिन्छ, जहाँ यज्ञको धुवाँ र नदीको धारा एकै दिशामा बग्छ।छठ पर्वले हामीलाई स्मरण गराउँछ – धर्म केवल ग्रन्थमा होइन, जीवन, श्रम र प्रकृतिमा पनि बाँचिन्छ।
छठ पर्वको आत्मा वैदिक आकाशको शुद्ध प्रकाश होइन, तर मगधको माटोको उज्यालो हो -जहाँ सूर्य, जल, माटो र मातृत्व एकै स्वरमा भन्छन्: “आस्था केवल पूजामा होइन, प्रकृतिसँगको सम्बन्धमा बस्छ।”
निष्कर्षतः, छठ पर्व नेपाली र भारतीय समाजमा केवल धार्मिक आस्था होइन, एक ऐतिहासिक स्मृति हो — जसले वैदिक धर्मको अनुशासन र मगध सभ्यताको लोकजीवनलाई एउटै डोरामा बाँधेको छ।
यस अर्थमा, छठ पर्व सनातन वैदिक परम्परा र प्राचीन लोकसभ्यताको मिलनबिन्दु हो —
जहाँ प्रकृति नै परमेश्वर बनेर उदाउँछ।
