ऐतिहासिक सन्दर्भ:
सन् १८५७ को विद्रोहका क्रममा अङ्ग्रेज फौजसँग वीरतापूर्वक लड्दा-लड्दै वीरगति प्राप्त गरेकी झाँसीकी रानी लक्ष्मीबाईको सौर्य र अन्तिम क्षणका बारेमा तत्कालीन अङ्ग्रेज अधिकारी तथा लेखकहरूका संस्मरणका आधारमा एक विशेष ऐतिहासिक विवरण सार्वजनिक भएको छ।
मैदानमा रानीको सौर्य र अङ्ग्रेजको बुझाइ:
अङ्ग्रेज क्याप्टेन रड्रिक ब्रिग्जका अनुसार रानी लक्ष्मीबाई रणभूमिमा दुवै हातमा तरबार लिएर र घोडाको लगाम दाँतले च्यापेर अद्भूत रूपमा लडिरहेकी थिइन्। उनीभन्दा अघि अङ्ग्रेज वकिल जोन ल्याङले रानीलाई उनको ‘रानी महल’ मा भेटेका थिए। ल्याङका अनुसार रानी मध्यम कदकी, गोरो वर्णकी र तगडी थिइन्। उनी गहनाबिना सेतो मलमलको साडीमा सजिएकी हुन्थिन् तर उनको धोद्रो (फटेको) आवाज उनको व्यक्तित्वमा केही खट्किने खालको थियो।
कोटाको सरायमा अन्तिम लडाइँ:
ग्वालियर नजिकैको कोटाको सरायमा जनरल रोजको ऊँटको सैनिक टुकडी अचानक आएपछि अङ्ग्रेजको मनोबल बढेको थियो। रानी आफ्ना १५ जना घोडसवार साथीहरूसहित अघि बढ्दै गर्दा अङ्ग्रेज सैनिकहरूले उनलाई घेरे। लडाइँकै क्रममा एक अङ्ग्रेज सैनिकले रानीको देब्रे छातीमा संगीन (कटार) प्रहार गरे। चोट लागे पनि रानीले ती सैनिकमाथि प्रत्युत्तर प्रहार गरिन्।
घोडाले धोका दिँदा प्राणघातक प्रहार:
घाइते अवस्थामा भागिरहेकी रानीको अगाडि एउटा सानो झरना आयो। नयाँ घोडा भएकाले त्यसले झरना नाघ्न अस्वीकार गर्यो। त्यही समयमा अङ्ग्रेजको राइफलको एउटा गोली उनको कम्मरमा लाग्यो। लगत्तै अर्का एक अङ्ग्रेज सैनिकले तरबारले उनको टाउकोमा प्रहार गरेपछि माथो खण्डित भई रगतका कारण रानी झन्डै अन्धा जस्तै भइन्।
अन्तिम क्षण र इच्छा:
गम्भीर घाइते रानीलाई उनका अंगरक्षकहरूले नजिकैको मन्दिरमा पुर्याए। मन्दिरका पुजारीले उनको ओठ गंगाजलले भिजाए। होस गुमाउनुअघि उनले आफ्ना दत्तक पुत्र दामोदर रावलाई अंगरक्षकहरूको जिम्मा लगाउँदै भनिन्, “दामोदर… म उसलाई तिमीहरूको रेखदेखमा छोड्छु।”
उनको अन्तिम इच्छा थियो— “अङ्ग्रेजहरूले मेरो शरीर पाउनु हुँदैन।” त्यसलगत्तै उनले प्राण त्याग गरिन्। अङ्ग्रेज सैनिक मन्दिरभित्र पस्नुअघि नै अंगरक्षकहरूले हतार-हतार चिता बनाएर रानीको पार्थिव शरीरको दाहसंस्कार गरिसकेका थिए। अङ्ग्रेजहरू भित्र पुग्दा चिताको आगो निभ्दै थियो र रानीको शरीर खरानी भइसकेको थियो।
दामोदर राव र तात्या टोपेको हविगत:
रानीको मृत्युपछि विद्रोहीहरूको साहस टुट्यो र ग्वालियरमा अङ्ग्रेजको कब्जा भयो। रानीका छोरा दामोदर रावले सन् १८६० मा अङ्ग्रेजसामु आत्मसमर्पण गरे। पछि उनले अङ्ग्रेजबाट पेन्सन पाए र ५८ वर्षको उमेरमा कङ्गाल अवस्थामा उनको निधन भयो। उता, अर्का वीर योद्धा तात्या टोपेलाई आफ्नै मित्रले धोका दिएपछि अङ्ग्रेजहरूले उनलाई शिवपुरीमा फाँसी दिएका थिए।
