“रक्तदान जीवनदान हो” भन्ने शाश्वत भनाइ केवल सञ्चारमाध्यम वा पोस्टरमा सझिने नारा मात्र होइन, यो त मानव सभ्यताको सबैभन्दा महान् र पवित्र मानवीय सेवाको प्रतिविम्ब हो। एउटा व्यक्तिले आफ्नो शरीरबाट उपलब्ध गराएको थोरै रगतले मृत्युको मुखमा पुगेको अर्को अपरिचित व्यक्तिका लागि पुनर्जीवनको ढोका खोलिदिन्छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले अङ्ग प्रत्यारोपणदेखि लिएर अत्यन्तै जटिल शल्यक्रियासम्मका क्षेत्रमा आश्चर्यजनक एवं चमत्कारिक प्रगति हासिल गरिसकेको छ। यति हुँदाहुँदै पनि मानव रगतको पूर्ण कृत्रिम विकल्प आजसम्म संसारको कुनै पनि प्रयोगशाला वा वैज्ञानिकले विकास गर्न सकेका छैनन्। त्यसैले अस्पतालको शय्यामा छटपटाइरहेका बिरामीका लागि आवश्यक पर्ने रगतको एकमात्र विकल्प र स्रोत अर्को स्वस्थ मानिसको शरीर र उसको स्वेच्छिक रक्तदान नै हो।
मानवताको यही सर्वोच्च सेवालाई कदर गर्दै हरेक वर्षको जुन १४ तारिखका दिन संसारभर विश्व रक्तदाता दिवस मनाउने गरिन्छ। यो विशेष दिन संसारभरका लाखौँ स्वेच्छिक तथा निःशुल्क रक्तदाताहरूप्रति कृतज्ञता र उच्च सम्मान व्यक्त गर्ने उत्सव हो। यस दिवसले सुरक्षित र पर्याप्त रगतको उपलब्धता, यसको सर्वसुलभ पहुँच र समग्र रक्त व्यवस्थापन प्रणालीलाई समयसापेक्ष र प्रविधिमैत्री कसरी बनाउने भन्ने विषयमा विश्वव्यापी बहस, नीति निर्माण र नयाँ अभियानहरूलाई उर्जा प्रदान गर्दछ। नेपालमा पनि यो दिवस विभिन्न रचनात्मक कार्यक्रम, रक्तदाता सम्मान समारोह तथा व्यापक जनचेतनामूलक गतिविधिहरूका साथ उत्साहपूर्वक मनाइँदै आएको छ। यस ऐतिहासिक अवसरमा नेपालको रक्त व्यवस्थापनको विगत, वर्तमानका उपलब्धि, सम्मुख रहेका चुनौती र पर्दापछाडि बसेर निस्वार्थ रूपमा रगत दान गर्ने सचेत नागरिकहरूको भूमिकाको गहिरो विश्लेषण गर्नु सान्दर्भिक देखिन्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन, अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस तथा रेडक्रिसेन्ट आन्दोलन, अन्तर्राष्ट्रिय रक्तदाता महासंघ र अन्य सरोकारवाला निकायहरूको संयुक्त पहलमा सन् २००४ देखि यो दिवस मनाउन सुरु गरिएको हो। पछि सन् २००५ मा सम्पन्न विश्व स्वास्थ्य सभाले यसलाई औपचारिक रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको मान्यता दिएको थियो। जुन १४ लाई नै यो विशेष दिवसका रूपमा रोजिनुको पछाडि एउटा ऐतिहासिक र वैज्ञानिक कारण छ। मानव चिकित्सा प्रणालीमा क्रान्ति ल्याउने र विभिन्न रक्त समूहको पहिचान गर्ने नोबेल पुरस्कार विजेता वैज्ञानिक कार्ल ल्यान्डस्टाइनरको जन्मजयन्ती यही दिन पर्दछ। उनै महान् वैज्ञानिकको योगदानको स्मरण गर्दै स्वेच्छिक रक्तदाताहरूलाई उत्प्रेरित गर्नु, सुरक्षित रगतको महत्वबारे विश्वभर चेतना फैलाउनु र सरकार तथा स्वास्थ्य निकायहरूलाई रक्त व्यवस्थापन सुदृढ बनाउन दबाब दिनु यस दिवसको मूल दर्शन हो।
नेपालको सन्दर्भमा आधुनिक रक्तसञ्चार सेवाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि खोतल्ने हो भने यसको यात्रा धेरै लामो र सहज छैन। केही दशक अघिसम्म नेपालमा रगतको व्यवस्थापन अत्यन्तै आदिम र अव्यवस्थित अवस्थामा थियो। कुनै सडक दुर्घटना हुँदा, प्रसूति अवस्थामा अत्यधिक रक्तस्राव हुँदा वा ठूला शल्यक्रिया गर्नुपर्दा बिरामीका आफन्तहरू अस्पतालको परिसर र वरपर परिचित मानिस खोज्दै भौंतारिनुपर्ने बाध्यता थियो। रगतको समूह परीक्षण गर्ने, त्यसलाई वैज्ञानिक ढंगले भण्डारण गर्ने र सुरक्षित रूपमा वितरण गर्ने प्रणालीको परिकल्पना समेत गरिएको थिएन। कतिपय अवस्थामा त रगतको जोहो गर्दागर्दै ढिला भएर बिरामीले अस्पतालको शय्यामै अकालमा ज्यान गुमाउनुपर्ने कारुणिक अवस्था विद्यमान थियो।
यस्तो गम्भीर र संवेदनशील परिस्थितिमा नेपालमा व्यवस्थित रक्तसेवाको संस्थागत सुरुवात विसं २०२३ अर्थात् सन् १९६६ मा नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको स्थापना र उसले सुरु गरेको रक्तसञ्चार सेवाबाट भएको पाइन्छ। नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले चालेको त्यही पहिलो कदम नै वास्तवमा नेपालमा आधुनिक रक्त व्यवस्थापनको बलियो आधारशिला बन्न पुग्यो। सुरुवाती दिनहरूमा यो सेवा अत्यन्तै सीमित स्रोत र साधनका बीच काठमाडौँ उपत्यकाभित्र मात्र केन्द्रित थियो। तर समयको गतिसँगै रगतको माग र आवश्यकता बढ्दै गएपछि रेडक्रसले आफ्नो सेवालाई उपत्यकाबाहिरका प्रमुख शहरहरू हुँदै देशका कुनाकाप्चासम्म विस्तार गर्ने नीति लियो। यसरी क्रमिक रूपमा विभिन्न जिल्लाहरूमा रक्तसञ्चार केन्द्रहरू स्थापना हुन थाले जसले नेपाली स्वास्थ्य क्षेत्रमा एउटा नयाँ आशाको सञ्चार गर्यो।
नेपालमा रक्त व्यवस्थापनको सिङ्गो इतिहास र वर्तमानलाई नियाल्दा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी यसको मुख्य मेरुदण्डका रूपमा उभिएको देखिन्छ। यस संस्थाले विगत साढे पाँच दशकभन्दा बढी समयदेखि देशको रक्तसञ्चार सेवाको सञ्चालन, व्यवस्थापन, विस्तार र आधुनिकीकरणमा निरन्तर नेतृत्वदायी र अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। रेडक्रसले केवल रगत संकलन गर्ने मात्र होइन, बरु संकलित रगतको गुणस्तरीय परीक्षण, सुरक्षित प्रशोधन, वैज्ञानिक भण्डारण र न्यायोचित वितरणको सम्पूर्ण चक्रलाई जिम्मेवारीपूर्वक सम्हाल्दै आएको छ। यसका साथै रक्तदानसम्बन्धी जनचेतना जगाउने, रक्तदाताहरूको डिजिटल तथा भौतिक अभिलेखीकरण गर्ने र आवश्यक पर्दा आपतकालीन आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने काममा रेडक्रसका स्वयंसेवकहरू अहोरात्र खटिएका छन्। देशैभरि फैलिएको रेडक्रसको सांगठनिक सञ्जालकै कारण आज दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकहरूले समेत संकटको समयमा रगत पाउन सक्ने स्थिति बनेको हो।
पछिल्ला दशकहरूमा नेपालले रक्त व्यवस्थापनको क्षेत्रमा गर्व गर्नलायक कैयौँ उपलब्धि र प्रगतिहरू हासिल गरेको छ। विगतमा संघीय राजधानी र केही औंलामा गन्न सकिने शहरी क्षेत्रमा मात्र सीमित रहेको रक्तसञ्चार सेवा आज देशका अधिकांश जिल्लाहरूमा पुगिसकेको छ। प्रादेशिक, क्षेत्रीय तथा जिल्ला स्तरमा सुविधासम्पन्न रक्तसञ्चार केन्द्रहरू सञ्चालनमा आएका छन् जसले गर्दा स्थानीय स्तरमै बिरामीले समयमै रगत पाउन सम्भव भएको छ र सामान्य रगतकै अभावमा बिरामीलाई काठमाडौँ वा ठूला शहरमा रिफर गर्नुपर्ने बाध्यता धेरै हदसम्म कम भएको छ।
यस यात्रामा सबैभन्दा ठूलो फड्को सुरक्षित रगतको अवधारणामा आएको परिवर्तन हो। एउटा समय यस्तो थियो जब रगतको समूह अर्थात् ब्लड ग्रुप मिल्नुलाई नै पर्याप्त मानिन्थ्यो र रगत सिधै बिरामीमा सञ्चार गरिन्थ्यो। तर आजको आधुनिक प्रणालीमा संकलित प्रत्येक युनिट रगतको अनिवार्य रूपमा सूक्ष्म परीक्षण गरिन्छ। यस अन्तर्गत एचआईभी, हेपाटाइटिस बी, हेपाटाइटिस सी, सिफिलिस जस्ता घातक र ओसारपसार हुन सक्ने संक्रमणजन्य रोगहरूको स्क्रिनिङ अनिवार्य गरिएको छ। यो वैज्ञानिक पद्धतिका कारण रक्तसञ्चारका माध्यमबाट बिरामीमा सर्न सक्ने सम्भावित रोगहरूको जोखिम अहिले अत्यन्तै न्यून र सुरक्षित बिन्दुमा आइपुगेको छ।
त्यसैगरी चिकित्सा विज्ञानको विकाससँगै नेपालमा कम्पोनेन्ट थेरापीको सुरुवात र विस्तार हुनु अर्को ठूलो उपलब्धि हो। पहिलेका वर्षहरूमा संकलन गरिएको सम्पूर्ण रगत अर्थात् ‘होल ब्लड’ नै बिरामीलाई दिइन्थ्यो, जसले गर्दा रगतको ठूलो हिस्सा खेर जाने सम्भावना हुन्थ्यो। तर अहिले आधुनिक प्रविधिको मद्दतले एक युनिट रगतबाट रेड सेल, प्लाज्मा, प्लेटलेट र क्रायोप्रेसिपिटेट जस्ता आवश्यक तत्वहरूलाई अलग–अलग छुट्याउन सकिन्छ। यस कम्पोनेन्ट प्रविधिका कारण एउटै व्यक्तिले दान गरेको एक युनिट रगतबाट फरक–फरक समस्या भएका तीनदेखि चार जनासम्म बिरामीको जीवन बचाउन सम्भव भएको छ, जसले रगतको माग र आपूर्तिको सन्तुलनलाई धेरै सहज बनाएको छ।
यसका साथै पछिल्ला वर्षहरूमा सूचना र प्रविधिको तीव्र विकासले रक्त व्यवस्थापनलाई थप व्यवस्थित र जनमुखी बनाएको छ। डिजिटल अभिलेखीकरण, कम्प्युटरीकृत प्रणाली र सामाजिक सञ्जालका विभिन्न माध्यमहरूको प्रयोगले रक्त व्यवस्थापनलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ। आजको डिजिटल युगमा कुनै पनि अस्पतालमा दुर्लभ रगतको अभाव भएमा सामाजिक सञ्जाल वा मोबाइल एप्सका माध्यमबाट तुरुन्तै रक्तदातासँग सम्पर्क स्थापित गर्न सकिन्छ। रगतको उपलब्धताको प्रत्यक्ष जानकारी दिने र आपतकालीन अवस्थामा तत्कालै रक्तदाता र बिरामीका आफन्तलाई जोड्ने कार्यमा प्रविधि आजको दिनमा एउटा बलियो सेतु बनेर उभिएको छ।
यद्यपि, यो आधुनिक र प्रविधिमैत्री अवस्थासम्म आइपुग्न नेपाली समाजले एउटा लामो सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको आन्दोलन पार गर्नुपरेको छ। कुनै समय नेपाली समाजमा रक्तदानका विषयमा अनेकौँ भ्रम, डर र अन्धविश्वासहरू व्याप्त थिए। मानिसहरू रक्तदान गर्दा शरीर असाध्यै कमजोर हुन्छ, एकपटक रगत झिकेपछि फेरि कहिल्यै पूर्तिका हुँदैन, दैनिक कामकाज गर्न सकिँदैन र दीर्घकालीन रूपमा स्वास्थ्य बिग्रिन्छ भन्ने जस्ता गलत धारणा राख्दथे। यस्ता कडा भ्रमहरूलाई चिर्न र समाजलाई सचेत बनाउन चिकित्सक, नर्स, स्वास्थ्यकर्मी, सामाजिक संस्थाहरू र स्वयम् नियमित रक्तदाताहरूले समाजको तल्लो तहसम्म पुगेर अथक प्रयास र पैरवी गर्नुपर्यो। विभिन्न सञ्चारमाध्यमहरूले सञ्चालन गरेका सचेतना अभियानका कारण बिस्तारै मानिसहरूको सोच र चेतनामा परिवर्तन आउन थाल्यो। परिणामस्वरुप आज नेपाली समाजमा रक्तदानलाई समाजसेवा र मानवताको सर्वोच्च अभ्यासका रूपमा हेर्ने एउटा सकारात्मक संस्कार र संस्कृतिको विकास भएको छ।
यस सांस्कृतिक चेतनाको विकासमा नेपालका आमसञ्चारमाध्यमहरूको योगदानलाई कहिल्यै बिर्सन मिल्दैन। राष्ट्रिय गुडस्तरका पत्रपत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन र पछिल्लो समय उदाएका अनलाइन न्युज पोर्टलहरूले रक्तदानको अभियानलाई नेपालीका घरघर र मनमनसम्म पुर्याउन अनवरत रूपमा पैरवी गरिरहेका छन्। विभिन्न जनचेतनामूलक समाचार, खोजमूलक रिपोर्ट, गहन सम्पादकीय, विज्ञहरूका अन्तर्वार्ता र विशेष सामग्रीहरूमार्फत सञ्चारमाध्यमहरूले रक्तदानको वास्तविक महत्व र यसको वैज्ञानिक पक्ष बुझाउन ठूलो भूमिका खेलेका छन्। विशेषगरी मोफसलका स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरूले जिल्ला र गाउँस्तरमा हुने सानाभन्दा साना रक्तदान कार्यक्रमहरूलाई प्राथमिकताका साथ स्थान दिँदा सर्वसाधारणमा यसप्रति चासो र आकर्षण ह्वात्तै बढेको छ।
यही सामाजिक जागरणको जगमा नेपालमा स्वयंसेवी रक्तदाता आन्दोलनले एउटा बलियो आकार ग्रहण गरेको छ। नेपालमा रक्तदानको अभियानलाई संस्थागत र गतिशील बनाउन विभिन्न गैरसरकारी एवं स्वयंसेवी रक्तदाता संगठनहरू अहोरात्र क्रियाशील छन्। यी संस्थाहरूले केवल दिवसका दिन मात्र नभएर वर्षैभरि नियमित रूपमा रक्तदान कार्यक्रमहरू आयोजना गर्ने, नयाँ युवाहरूलाई यस अभियानमा जोड्ने, रक्तदाताहरूको मनोबल बढाउन सम्मान कार्यक्रमहरू गर्ने र संकटको समयमा कतैबाट रगत उपलब्ध नभएमा आफैँ खटिएर रगतको खोजी गरिदिने जस्ता प्रशंसनीय कार्यहरू गरिरहेका छन्। विशेषगरी देशका युवा वर्ग, कलेज पढ्ने विद्यार्थी र सामाजिक क्लबहरूको सक्रिय र ऊर्जावान् सहभागिताले यो आन्दोलनलाई एउटा नयाँ दिशा र गति प्रदान गरेको छ।
यदि हामीले नेपालको समग्र स्वास्थ्य क्षेत्र र यहाँ भइरहने आकस्मिक घटनाहरूलाई हेर्ने हो भने रगतको आवश्यकता कुन हदसम्म संवेदनशील छ भन्ने प्रष्ट हुन्छ। नेपालमा सडक र यातायातको अवस्था, सवारी साधनको चाप र भौगोलिक विकटताका कारण दैनिक रूपमा थुप्रै सडक दुर्घटनाहरू हुने गर्दछन्। यस्ता गम्भीर दुर्घटनामा परेर अत्यधिक रक्तस्राव भएका घाइतेहरूका लागि अस्पताल पुर्याउनासाथ सबैभन्दा पहिले रगतकै आवश्यकता पर्दछ। यस्तो अवस्थामा यदि समयमै रगत उपलब्ध हुन सकेन भने बिरामीको ज्यान जाने निश्चित हुन्छ। यस्ता भवितव्य र संकटका घडीमा रक्त बैंकहरूमा रहेको मौज्दात र स्वेच्छिक रक्तदाताहरूको तत्कालको सहयोग नै घाइतेहरूका लागि साक्षात ईश्वर सावित हुने गरेको छ।
त्यसैगरी मातृ स्वास्थ्य र सुरक्षित मातृत्वको क्षेत्रमा नेपालले हासिल गरेको उल्लेखनीय सफलताको पछाडि पनि सुदृढ रक्त व्यवस्थापनकै ठूलो हात छ। विगतमा नेपालमा सुत्केरी हुने क्रममा अत्यधिक रक्तस्राव भएर दुर्गम गाउँका सयौँ आमाहरूले अकालमै ज्यान गुमाउनुपर्ने तितो यथार्थ थियो, जसका कारण नेपालको मातृ मृत्युदर निकै उच्च थियो। तर अहिले देशका विभिन्न स्थानमा रगतको सहज उपलब्धता सुनिश्चित भएसँगै र प्रसूति गृहहरूमा रगतको ब्याकअप राखिन थालेकाले हजारौँ आमाहरूलाई मृत्युको मुखबाट बचाउन सम्भव भएको छ। यसले नेपालको स्वास्थ्य सूचकांकलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सुधार्न ठूलो मद्दत पुर्याएको छ।
यसका साथै केही यस्ता जटिल र वंशाणुगत रोगहरू छन् जहाँ रगत नै बिरामीको एकमात्र जीवनरेखा बन्न पुग्दछ। उदाहरणका लागि थालासेमिया र हेमोफिलिया जस्ता रोगबाट पीडित बिरामीहरूलाई बचाउनका लागि निश्चित अन्तरालमा नियमित रूपमा रक्तसञ्चार गरिरहनुपर्ने हुन्छ। थालासेमियाका बिरामी बालबालिकाहरूका लागि स्वेच्छिक र नियमित रक्तदाताहरू नै उनीहरूको बाँच्ने आधार हुन्। यदि समाजमा नियमित रूपमा रक्तदान गर्ने दाताहरू भएनन् भने यस्ता बिरामीहरूको उपचार प्रक्रिया पूर्ण रूपमा ठप्प हुन पुग्दछ र उनीहरूको जीवन नै संकटमा पर्दछ। त्यसैगरी क्यान्सर जस्तो घातक रोगको उपचार, केमोथेरापी र रेडियोथेरापीका क्रममा बिरामीको शरीरमा प्लेटलेट र रगतको मात्रा तीव्र रूपमा घट्ने गर्दछ। मिर्गौला रोगका कारण डायलाइसिस गराइरहेका बिरामी, कलेजोको गम्भीर रोग भएका व्यक्ति र पछिल्लो समय रैथाने महामारीका रूपमा देखिने डेंगुका बिरामीहरूका लागि पनि रगत र यसका कम्पोनेन्टहरूको व्यवस्थापन अपरिहार्य बन्न पुगेको छ। यसरी हेर्दा रक्त व्यवस्थापन कुनै पनि देशको राष्ट्रिय स्वास्थ्य प्रणालीको एउटा अभिन्न र अनिवार्य जग हो भन्ने कुरामा दुई मत छैन।
हामीले भर्खरै मात्र भोगेको कोभिड–१९ को विश्वव्यापी महामारी र त्यसका कारण लागू गरिएको देशव्यापी लकडाउनको कठिन अनुभवले नेपालको रक्त व्यवस्थापन प्रणालीलाई एउटा ऐतिहासिक र कडा चुनौती दिएको थियो। महामारीको चरम अवस्थामा मानिसहरू घरबाहिर निस्कन डराइरहेका थिए, सार्वजनिक यातायात ठप्प थिए र सामूहिक रूपमा गरिने रक्तदानका कार्यक्रमहरू पूर्ण रूपमा रोकिएका थिए। यस्तो अवस्थामा देशका ठूला रक्त बैंकहरूमा रगतको मौज्दात शून्यको अवस्थामा पुग्न थालेको थियो भने अर्कातर्फ नियमित र आपतकालीन बिरामीहरूको माग उत्तिकै थियो। तर यस्तो भयानक संकटको घडीमा पनि नेपाली युवाहरू, सामाजिक सञ्जालका नेटवर्कहरू र रक्तदाता संस्थाहरूले अनौठो साहस र मानवीय भावना प्रदर्शन गरे। उनीहरूले सामाजिक दूरी र स्वास्थ्य सुरक्षाका मापदण्डहरू पालना गर्दै साना समूहमा, टोलटोलमा र आवश्यक परे अस्पतालकै प्राङ्गणमा पुगेर पनि रक्तदान गरे। महामारीको त्यो कालो बादलका बीच पनि स्वयंसेवीहरूको सक्रियताले रगत अभावको ठूलो संकटलाई टारेर देखायो, जसले संकटका बेला पनि नेपालीहरूको परोपकारी भावना र रक्तदानको महाअभियान कहिल्यै रोकिँदैन भन्ने बलियो प्रमाण पेश गर्यो।
यति धेरै सकारात्मक पाटाहरू र उपलब्धिहरू हुँदाहुँदै पनि नेपालको रक्त व्यवस्थापन प्रणाली अझै पनि केही गम्भीर चुनौतीहरूबाट मुक्त हुन सकेको छैन। नेपालमा सबैभन्दा ठूलो प्राविधिक र व्यवस्थापकीय चुनौती दुर्लभ रक्त समूहको व्यवस्थापनमा देखिने गरेको छ। एबी नेगेटिभ, ओ नेगेटिभ, ए नेगेटिभ र बी नेगेटिभ जस्ता ऋणात्मक रक्त समूह भएका व्यक्तिहरूको संख्या कुल जनसंख्याको तुलनामा अत्यन्तै न्यून छ। जब कुनै अस्पतालमा यस्ता दुर्लभ रगतको आकस्मिक माग आउँछ, तब बिरामीका परिवारलाई रगत जुटाउन ठूलो सास्ती खेप्नुपर्दछ। यस समस्याको दीर्घकालीन समाधानका लागि राष्ट्रिय स्तरमा एउटा एकीकृत र भरपर्दो रक्तदाता डाटाबेस, डिजिटल नेटवर्क र २४ सै घण्टा क्रियाशील रहने आपतकालीन सम्पर्क प्रणालीलाई अझै बलियो र संस्थागत बनाउनुपर्ने टड्कारो आवश्यकता देखिएको छ।
हामीले जतिसुकै ठूला र आधुनिक अस्पताल बनाऔँ, करोडौँका उपकरणहरू जडान गरौँ, अत्याधुनिक प्रयोगशाला र दक्ष चिकित्सकहरूको टोली तयार पारौँ, तर यदि रगत दान गर्ने मनकारी रक्तदाता भएनन् भने यो सम्पूर्ण प्रणाली नै अपाङ्ग बन्न पुग्दछ। त्यसैले रक्त व्यवस्थापनको सिङ्गो चक्रको केन्द्रविन्दु र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कडी भनेकै निस्वार्थ रक्तदाता हुन्। नेपालमा यस्ता हजारौँ गुमनाम नायकहरू छन् जसले आफ्नो जीवनकालमा २५ पटक, ५० पटक, ७५ पटक, १०० पटक र कतिपयले त १५० पटकभन्दा बढी रक्तदान गरेर मानवताको एउटा गौरवशाली र अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गरिसकेका छन्। उनीहरूले यो कार्य गर्दा सरकार वा समाजबाट कुनै ठूलो आर्थिक पारिश्रमिक वा व्यक्तिगत लाभको अपेक्षा कहिल्यै गरेनन्। उनीहरूको मनमा केवल एउटै पवित्र भावना र उद्देश्य सधैँ जागृत रह्यो कि आफ्नो शरीरको केही थोपा रगतले संसारको कुनै कुनामा रहेको एउटा अमूल्य मानव जीवन बचोस्।
यहाँ बुझ्नुपर्ने अर्को महत्वपूर्ण कुरा के छ भने कुनै पनि समाजमा जीवनभरमा एकपटक वा वर्षमा एकपटक मात्र गरिने आकस्मिक रक्तदानले मात्रै रगतको बढ्दो मागलाई धान्न सक्दैन। रगतको आवश्यकता कुनै मौसम वा चाडपर्व हेरेर आउँदैन, यो त वर्षको ३६५ दिन र चौबीसै घण्टा भइरहने निरन्तर प्रक्रिया हो। संकलन गरिएको रगत र यसका कम्पोनेन्टहरूको पनि एउटा निश्चित भण्डारण अवधि हुन्छ, जसको समाप्तिपछि ती प्रयोगविहीन हुन्छन्। त्यसैले अस्पतालहरूको दैनिक आवश्यकतालाई सहज रूपमा परिपूर्ति गर्नका लागि समाजमा वर्षमा नियमित रूपमा तीन वा चार पटक रक्तदान गर्ने ‘नियमित स्वेच्छिक रक्तदाता’ हरूको एउटा ठूलो र संगठित सञ्जाल तयार गर्नु आजको प्रमुख राष्ट्रिय आवश्यकता हो।
तर विडम्बनाको कुरा, आजको यति धेरै सचेत भनिएको समाजमा र विशेषगरी नयाँ पुस्ताका कतिपय युवाहरूमा अझै पनि रक्तदानका विषयमा केही परम्परागत भ्रम र आशङ्काहरू बाँकी नै रहेका देखिन्छन्। धेरैमा अझै पनि रक्तदान गर्दा शरीरमा स्थायी कमजोरी हुन्छ वा भविष्यमा कुनै रोग लाग्छ भन्ने भ्रम छ, जबकि वैज्ञानिक यथार्थ के हो भने एउटा स्वस्थ व्यक्तिले स्वास्थ्य मापदण्ड पूरा गरेर रक्तदान गर्दा उसको शरीरलाई कुनै पनि प्रकारको हानि हुँदैन। बरु हाम्रो शरीरको रक्त उत्पादन गर्ने प्रणाली पुनः सक्रिय हुन्छ र दान गरिएको रगतको मात्रा शरीरले केही दिनभित्रै प्राकृतिक रूपमा पूर्ति गरिसक्दछ। त्यस्तै, रक्तदान गर्दा प्रयोग गरिने सुई र अन्य सामग्रीहरू पूर्ण रूपमा नयाँ, जीवाणुरहित र एकपटक मात्र प्रयोग गरिने हुनाले यसबाट कुनै पनि प्रकारको सरुवा वा घातक रोग सर्ने सम्भावना रहँदैन। नियमित र सही तरिकाले गरिएको रक्तदानले रक्तदाताको आफ्नै स्वास्थ्य, मुटु र रक्तसञ्चार प्रणालीलाई समेत फाइदा पुर्याउँछ भन्ने यथार्थलाई अझै व्यापक रूपमा जनस्तरसम्म पुर्याउनु आवश्यक छ।
यस महाअभियानलाई केवल रेडक्रस, लायन्स क्लब वा अन्य सामाजिक संस्थाहरूको मात्र जिम्मेवारी हो भनेर सरकार आफ्नो दायित्वबाट पन्छिन मिल्दैन। सुरक्षित र सर्वसुलभ रगतको उपलब्धता नागरिकको मौलिक स्वास्थ्य अधिकारसँग जोडिएको विषय हो। त्यसैले राज्यले यस क्षेत्रमा स्पष्ट, दीर्घकालीन र व्यावहारिक नीति निर्माण गर्नुपर्दछ। सरकारले रक्तसञ्चार केन्द्रहरूको भौतिक पूर्वाधार विकास, आधुनिक र सुरक्षित उपकरणहरूको खरिद, दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको व्यवस्थापन र अत्याधुनिक प्रविधिको विस्तारमा आफ्नो बजेट र लगानीलाई उल्लेख्य रूपमा बढाउनु पर्छ। विशेषगरी संघीयताको कार्यान्वयनसँगै स्थानीय सरकार तथा पालिकाहरूले आफ्नो क्षेत्रभित्र नियमित रूपमा रक्तदान अभियानहरू सञ्चालन गर्ने, रक्तदाताहरूलाई प्रोत्साहित गर्ने र स्थानीय तह मै रगतको सहज आपूर्ति मिलाउने कार्यलाई आफ्नो स्वास्थ्य नीतिको प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक भइसकेको छ।
भविष्यको दिशातर्फ हेर्दा नेपालले अबका दिनहरूमा आफ्नो रक्त व्यवस्थापन प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा आधुनिक, पारदर्शी र आत्मनिर्भर बनाउन केही रणनीतिक कदमहरू चाल्नै पर्ने हुन्छ। सबैभन्दा पहिले देशभरिका रक्तदाताहरू र रक्त बैंकहरूलाई एउटै सञ्जालमा जोड्ने पूर्ण डिजिटल रक्तदाता प्रणालीको विकास गरिनुपर्छ। दुर्लभ रक्त समूह भएका व्यक्तिहरूको देशव्यापी नेटवर्क तयार गरी आकस्मिक अवस्थाका लागि तयारी अवस्थामा राख्नुपर्छ। युवा पुस्तालाई यस अभियानमा आकर्षित गर्नका लागि विद्यालय तथा विश्वविद्यालय स्तरका पाठ्यक्रमहरूमा रक्तदानको महत्व र यसको विज्ञानका विषयमा व्यावहारिक शिक्षाहरू समावेश गरिनुपर्छ। यसका साथै देशका सुदूर र दुर्गम क्षेत्रहरूमा जहाँ अझै पनि रगतको अभावमा सुत्केरी आमाहरूले ज्यान गुमाउनुपरेको छ, त्यहाँसम्म आधुनिक रक्तसेवा र सुरक्षित भण्डारण केन्द्रहरूको द्रुत विस्तार गरिनुपर्छ। रगतको गुणस्तर र सुरक्षालाई शतप्रतिशत सुनिश्चित गर्नका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको आधुनिक रक्त परीक्षण प्रविधि भित्र्याउनु र लागू गर्नु अबको नेपालको मुख्य लक्ष्य हुनुपर्दछ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, नेपालमा रक्त व्यवस्थापनको समग्र इतिहास भनेको केवल प्राविधिक विकासको कथा मात्र होइन, यो त नेपाली समाजको अथक संघर्ष, निस्वार्थ समर्पण र मानवताको एउटा जीवन्त इतिहास हो। सन् १९६६ मा एउटा सानो कोठाबाट सुरु भएको रक्तसञ्चार सेवा आज देशव्यापी सामाजिक आन्दोलन र महाअभियानका रूपमा स्थापित भइसकेको छ। रगतको उपलब्धतामा आएको सहजता, आधुनिक परीक्षण प्रणालीको सुरुवात र समाजमा बढ्दै गएको स्वेच्छिक रक्तदानको संस्कृतिले नेपाली स्वास्थ्य क्षेत्रमा एउटा ठूलो क्रान्ति ल्याएको छ।
यस गौरवमय यात्रामा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी, दिनरात सेवामा खटिने स्वास्थ्यकर्मीहरू, सचेतना फैलाउने सञ्चारमाध्यमहरू, विभिन्न सामाजिक संघसंस्थाहरू र आफ्नो रगत दिएर अरूको ओठमा मुस्कान छर्ने हजारौँ निस्वार्थ स्वेच्छिक रक्तदाताहरूको योगदान इतिहासको पानामा सधैँ स्वर्ण अक्षरले लेखिनेछ। विशेषगरी ती रक्तदाताहरू जसले आफ्नो अमूल्य समय र शरीरको रगत दिएर अनगिन्ती अपरिचित मानिसहरूलाई नयाँ जीवन र उनीहरूका परिवारलाई खुसी प्रदान गरेका छन्, उनीहरूको गुन यो समाजले कहिल्यै तिर्न सक्दैन। विश्व रक्तदाता दिवसको यस पावन अवसरमा देशका सम्पूर्ण ज्ञात–अज्ञात रक्तदाताहरूप्रति उच्च सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्दै प्रत्येक स्वस्थ र योग्य नागरिकलाई नियमित रक्तदानको यस महायज्ञमा सहभागी हुन हार्दिक आह्वान गर्नुपर्दछ। जब हाम्रो समाजको प्रत्येक नागरिकमा रक्तदानप्रतिको यो मानवीय संस्कार बलियो र संस्थागत बन्दछ, तब मात्र यो देशमा कुनै पनि बिरामीले रगतको सामान्य अभावकै कारण अस्पतालको शय्यामा आफ्नो अमूल्य ज्यान गुमाउनुपर्ने छैन। रक्तदान केवल एउटा भौतिक दान मात्र होइन, यो त मानव जीवनसँग जोडिएको हाम्रो सबैभन्दा ठूलो नैतिक र मानवीय जिम्मेवारी हो, त्यसैले आउनुहोस् यस दिवसमा प्रण गरौँ कि हामी नियमित रूपमा रक्तदान गर्नेछौँ र अमूल्य जीवनहरू बचाउनेछौँ।
