नेपालको पूर्वी भूभाग, विशेषगरी पहाडी कन्दरा र तराईका समथर मैदानहरू, अनेकौँ कर्माचारी, साधक र समाज-शिल्पीहरूको कर्मथलो रहँदै आएको छ। इतिहासको पानामा तिनै व्यक्तित्वहरूको नाम स्वर्ण अक्षरले लेखिन्छ, जसले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज, संस्कृति र मानवीय मूल्यहरूको जगेर्नाका लागि आफ्नो सिंगो जीवन अर्पण गर्दछन्। पूर्वी नेपालको बसाइँसराइको इतिहास, सामाजिक रूपान्तरणको कालखण्ड र एउटा सिंगो पुस्ताको कठोर सङ्घर्षको जीवन्त दस्ताबेजका रूपमा ठिङ्ग उभिनुभएको एउटा आदरणीय, आर्ष र प्रेरणादायी नाम हो— यमनाथ बिमली।
वि.सं. १९८६ सालमा जन्मिएर झण्डै एक शताब्दीको लामो, उतारचढावपूर्ण र अनुभवले खारिएको कालखण्डलाई नजिकबाट नियाल्नुभएका बिमलीको जीवन कथा केवल एक व्यक्तिका भोगाइहरूको सँगालो मात्र होइन। यो त एउटा सिंगो युगको कथा हो, जहाँ अभावलाई अवसरमा, विकटतालाई पौरखमा र सङ्घर्षलाई सफलतामा बदल्ने एउटा महाअभियान लुकेको छ। मेहनत, दूरदर्शिता, उच्च धार्मिक आस्था, अटुट सामाजिक उत्तरदायित्व र पारिवारिक एकताका उहाँ एक अनुपम र जीवन्त उदाहरण हुनुहुन्छ।
. बाल्यकाल र आठराईको जग: दुःख र अनुशासनको पहिलो पाठशाला
वि.सं. १९८६ साल, जतिबेला नेपालमा राणाकालीन शासन व्यवस्थाको कठोर छाया थियो, देश बाह्य संसार र आधुनिक चेतनाबाट निकै टाढा थियो। यस्तो विषम परिस्थितिमा पूर्वी पहाडको ऐतिहासिक, प्राज्ञिक एवं सांस्कृतिक रूपमा उर्वर भूमि आठराई को एक रैथाने र आदरणीय परिवारमा यमनाथ बिमलीको जन्म भयो। पहाडको त्यो सुन्दर, स्वच्छ तर प्राकृतिक रूपमा अत्यन्तै विकट र चुनौतीपूर्ण परिवेशमा उहाँको बाल्यकाल बित्यो।
त्यस समयको ग्रामीण समाजमा शिक्षाको उज्यालो पाउनु फलामको चिउरा चपाउनु सरह थियो। यातायातको नाममा केवल गोरेटो बाटाहरू थिए भने स्वास्थ्य, सञ्चार र आर्थिक अवसरहरू शून्य प्रायः थिए। गाउँघरको सामान्य र सरल परिवेशमा हुर्किँदै गर्दा यमनाथ ज्यूले जीवनका वास्तविक कठिनाइहरूलाई निकै नजिकबाट अनुभूत गर्नुभयो। पहाडका भिराला पाखाहरू, कन्दराहरू र वन-जङ्गलसँग पौँठेजोरी खेल्दै उहाँको बाल्यकाल अघि बढ्यो।
बाल्यकालदेखि नै उहाँ अत्यन्तै मेहनती, अनुशासित, गम्भीर र सरल स्वभावका हुनुहुन्थ्यो। जतिसुकै दुःख र अभाव आइलागे पनि उहाँको मुहारको चमक र मनको साहस कहिल्यै धर्मराएन। पहाडको त्यो कठोर जीवनले उहाँलाई दुईवटा अमूल्य गहना दियो— कठोर श्रमप्रतिको निष्ठा र विपत्तिमा पनि विचलित नहुने धैर्यता। गाउँको रैथाने परिवेश, पुराना मूल्य-मान्यता र पुर्खाको संस्कारी जगमा बसेर उहाँले जीवनको पहिलो अक्षर र समाजको पहिलो पाठ सिक्नुभयो।
. झापातर्फको ऐतिहासिक यात्रा (वि.सं. २००७): चुनौती र नयाँ सम्भावनाको खोजी
समय सधैँ एकनास रहँदैन। वि.सं. २००७ सालको राजनीतिक क्रान्तिले नेपालमा प्रजातन्त्रको शङ्खघोष मात्र गरेन, पहाडका तन्नेरी र दूरदर्शी आँखाहरूलाई तराईको उर्वर भूमितर्फ आकर्षित पनि गर्यो। पहाडको सीमित भूगोल र परम्परागत जीवनशैलीभन्दा माथि उठेर आफ्नो र भावी पुस्ताको उज्यालो भविष्य निर्माण गर्ने एउटा दृढ सङ्कल्पका साथ वि.सं. २००७ सालमा यमनाथ बिमलीले झापा जिल्लातर्फ प्रस्थान गर्ने ऐतिहासिक र साहसिक निर्णय गर्नुभयो।
त्यो समयको झापा र आजको आधुनिक, विकसित झापामा आकाश-जमिनको फरक थियो। वि.सं. २००७ सालको झापा सुगम थिएन; त्यो त घना जङ्गल, ओसिलो हावापानी, जंगली जनावरहरूको त्रास र भयानक ‘औलो’ (मलेरिया) रोगको अखडा थियो। पहाडको शीतल र स्वस्थ वातावरण छोडेर तराईको त्यो अनकन्टार र असुरक्षित जङ्गलमा बसाइँ सर्नु आफैँमा एउटा ठूलो जीवन-मरणको जुवा जस्तै थियो। धेरै मानिसहरू तराईको गर्मी र बिरामीको डरले पुनः पहाड नै फर्कन्थे।
तर, यमनाथ बिमली आम मानिसभन्दा फरक सोच र हिम्मत भएका व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँले जङ्गल, हिंस्रक जनावर र पूर्वाधारविहीन झापाको त्यो कठिन परिस्थितिलाई संकटका रूपमा होइन, बरु आफ्नो पौरख प्रदर्शन गर्ने र नयाँ साम्राज्य खडा गर्ने स्वर्ण अवसरका रूपमा स्विकार्नुभयो। उहाँले झापाको माटोमा पहिलो पटक पाइला टेक्दा त्यहाँ न त बजार थियो, न त यातायातका साधन। तर, उहाँसँग एउटा प्रष्ट दृष्टिकोण र कहिल्यै नथाक्ने दुईवटा हातहरू थिए।
. पौरख र दूरदर्शिता: झापाको माटोलाई सुवर्ण बनाउने यात्रा
झापामा बसोबास सुरु गरेपछि यमनाथ ज्यूको जीवनको वास्तविक सङ्घर्षको अध्याय प्रारम्भ भयो। उहाँले सुरुका दिनहरूमा जङ्गल फडानी गर्ने, खेतीयोग्य जमिन तयार पार्ने र बस्नका लागि एउटा सुरक्षित ओत बनाउने काममा आफूलाई अहोरात्र खटाउनुभयो। उहाँको हत्केलामा परेका ठेलाहरू र निधारबाट बगेका पसिनाका थोपाहरूले झापाको झाडी र बुट्यानहरू बिस्तारै हरभरा र सुवर्ण धानका बालाहरू झुल्ने खेतमा परिणत हुन थाले।
कृषि कर्ममा मात्र उहाँ सीमित रहनुभएन। समयको माग र बजारको आवश्यकतालाई बुझ्ने उहाँमा एउटा अद्भुत दूरदर्शिता थियो। उहाँले खेतीपातीसँगै व्यापार र व्यवसायका प्रारम्भिक पाटाहरूमा पनि हात हाल्नुभयो। इमानदारी र विश्वसनीयता उहाँको व्यापारको मुख्य पूँजी थियो। “मुखमा एउटा र व्यवहारमा अर्को” गर्ने प्रवृत्ति उहाँमा कहिल्यै रहेन। उहाँले जे बोल्नुभयो, त्यो पूरा गरेरै छोड्नुभयो। यही दृढताका कारण गाउँघर, समाज र बजारका व्यापारीहरूमाझ उहाँ एक जिम्मेवार, आदरणीय र अत्यन्तै विश्वासिलो व्यक्तिका रूपमा स्थापित हुन सफल हुनुभयो।
उहाँ सधैँ समयभन्दा दुई कदम अगाडि बढेर सोच्नुहुन्थ्यो। आफ्नो परिवारलाई कसरी संस्कारी बनाउने, सन्ततिलाई कसरी उत्तम शिक्षा दिने र समाजलाई कसरी सकारात्मक दिशामा अगाडि बढाउने भन्ने विषयमा उहाँ निरन्तर चिन्तनशील रहनुहुन्थ्यो। उहाँको यो दूरदर्शी सोचले गर्दा नै बिमली परिवारले झापाको माटोमा एउटा सम्मानित र प्रतिष्ठित पहिचान बनाउन सक्यो।
. यमनाथ को जीवनदर्शन र विचारको गहिराइ
मानिस जन्मन्छ, बाँच्छ र एकदिन यो संसारबाट बिदा हुन्छ। तर, इतिहासमा तिनै मानिसहरू जीवित रहन्छन् जसको एउटा प्रष्ट जीवनदर्शन र विचार हुन्छ। यमनाथ बिमली ज्यूको जीवनको मूल मन्त्र नै ‘श्रम, सेवा र सदाचार’ हो। उहाँको एउटा कालजयी विचार छ, जसलाई उहाँको जीवनको मार्गदर्शक सिद्धान्त पनि मान्न सकिन्छ।
“मानिसले आफ्नो जीवन केवल आफ्ना लागि मात्र होइन, समाजका लागि पनि उपयोगी बनाउनुपर्छ। आफ्ना लागि त पशुपन्छीले पनि पेट पाल्छन्, तर मानव जीवनको वास्तविक सार्थकता अरूको हित र समाजको कल्याणमा लुकेको हुन्छ।”
