✍️ देवेन्द्र किशोर ढुङगाना / प्रधान सम्पादक: ‘स्वतन्त्र आवाज’ । राज्यकौशल प्रायः कूटनीतिक भाषा र औपचारिक वार्तामा अभिव्यक्त हुन्छ, तर यसको वास्तविक प्रभाव नागरिकहरूको जीवनमा प्रत्यक्ष देखिन्छ। आधुनिक राष्ट्र–राज्यहरूमा राष्ट्रिय सुरक्षाको नाममा लिइने निर्णयहरू र मानव अधिकारबीचको तनाव कुनै नयाँ विषय होइन। पाकिस्तानको सन्दर्भमा भने यो द्वन्द्व अझ स्पष्ट रूपमा देखिन्छ, जहाँ राज्यले आफूलाई क्षेत्रीय स्थायित्वको महत्त्वपूर्ण मध्यस्थका रूपमा प्रस्तुत गर्छ, तर आन्तरिक रूपमा विभिन्न चुनौतीहरूसँग जुझिरहेको देखिन्छ।
पाकिस्तानको विदेश नीतिमा “रणनीतिक गहिराइ” (स्ट्रेटेजीक डिप्ट ) भन्ने अवधारणाले लामो समयदेखि प्रभाव पारेको छ, विशेषगरी अफगानिस्तानसँगको सम्बन्धमा हो । शीतयुद्धको समयमा सोभियत संघविरुद्धको संघर्षमा पाकिस्तानले अमेरिकासँग सहकार्य गर्यो, जबकि क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन कायम राख्न इरान र साउदी अरब दुवैसँग सम्बन्ध सन्तुलनमा राख्ने प्रयास गर्यो। यही सन्तुलनकारी नीतिले पाकिस्तानलाई कहिलेकाहीँ “डबल गेम” खेलिरहेको आरोपको केन्द्रमा राखेको छ। यद्यपि, केही विश्लेषकहरूले यसलाई अस्थिर क्षेत्रीय वातावरणमा आफ्नो अस्तित्व जोगाउने रणनीतिक बाध्यता पनि मान्छन्।
१९८० को इरान–इराक युद्धले मध्यपूर्वमा शक्ति राजनीति कति कठोर हुन सक्छ भन्ने देखायो। रासायनिक हतियारको प्रयोग, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको सीमित प्रतिक्रिया, र क्षेत्रीय शक्तिहरूको स्वार्थ—यी सबैले देखाउँछ भू–राजनीति प्रायः नैतिकताभन्दा माथि राखिन्छ। पाकिस्तान यस समयमा प्रत्यक्ष युद्धमा संलग्न नभए पनि, उसले विभिन्न पक्षसँग सम्बन्ध कायम राख्दै आफ्नो कूटनीतिक लचकता प्रदर्शन गर्यो।
आन्तरिक रूपमा, पाकिस्तानले विशेष गरी बलुचिस्तान क्षेत्रमा दीर्घकालीन असन्तोष र विद्रोहको सामना गरिरहेको छ। यहाँ विकासको अभाव, राजनीतिक उपेक्षा, र सुरक्षा कारबाहीबीचको सम्बन्ध जटिल छ। मानव अधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले जबर्जस्ती बेपत्ता पार्ने र अत्यधिक बल प्रयोगका घटनाहरू उठाएका छन्, जबकि पाकिस्तानी राज्यले यी कदमहरूलाई राष्ट्रिय सुरक्षा र आतंकवाद नियन्त्रणको आवश्यकतासँग जोड्ने गरेको छ। यसले सुरक्षा र नागरिक अधिकारबीचको सन्तुलनको चुनौतीलाई उजागर गर्छ।
अफगानिस्तानसँगको सम्बन्ध पनि यसै जटिलताको अर्को पाटो हो। सीमा सुरक्षा, आतंकवादी समूहहरूको गतिविधि, र शरणार्थी समस्याले दुवै देशबीच अविश्वास बढाएको छ। कहिलेकाहीँ सीमापार सैन्य कारबाहीका समाचारहरू आउँछन्, जसले मानवीय संकट निम्त्याउने जोखिम बढाउँछ। यस्ता घटनाहरूको स्वतन्त्र पुष्टि र तथ्याङ्क फरक–फरक स्रोतमा भिन्न देखिन सक्छ, जसले सूचनाको विश्वसनीयता आफैंमा एउटा मुद्दा बनाउँछ।
राजनीतिक संरचनाको दृष्टिले, पाकिस्तानमा नागरिक सरकार र सैन्य संस्थाबीचको शक्ति सन्तुलन लामो समयदेखि बहसको विषय रहँदै आएको छ। पूर्व प्रधानमन्त्री इमरान खानको गिरफ्तारी र कारावास, साथै नवाज़ शरीफ र बेनज़ीर भुट्टोका अनुभवहरूले देखाउँछ राजनीतिक प्रक्रिया प्रायः संस्थागत शक्तिसँग गाँसिएको हुन्छ। यसले लोकतान्त्रिक स्थायित्व र संस्थागत स्वतन्त्रताको प्रश्न उठाउँछ।
इरान–पाकिस्तान सम्बन्ध पनि द्वैध कूटनीतिक अभ्यासको उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ। एकातिर सीमा क्षेत्रमा हुने तनाव र सुरक्षा कारबाही, अर्कोतिर क्षेत्रीय स्थायित्वका लागि वार्ता र सहकार्य—यी दुवै पक्ष एकैसाथ अघि बढिरहेका देखिन्छन्। यसले देखाउँछ आधुनिक राज्यहरूले प्रायः प्रतिस्पर्धा र सहकार्यलाई समानान्तर रूपमा सञ्चालन गर्छन्।
अन्ततः, पाकिस्तानको उदाहरणले एउटा व्यापक सत्यलाई उजागर गर्छ—राज्यहरू प्रायः एकै समयमा विभिन्न, कहिलेकाहीँ परस्पर विरोधी भूमिकाहरू निर्वाह गर्छन्। राष्ट्रिय सुरक्षा, क्षेत्रीय प्रभाव, र अन्तर्राष्ट्रिय छवि निर्माणका बीचमा सन्तुलन कायम राख्ने प्रयासमा नागरिक अधिकार र पारदर्शिताको प्रश्न पछाडि पर्न सक्छ। यही कारणले, कुनै पनि राज्यको मूल्यांकन गर्दा केवल यसको कूटनीतिक सफलता मात्र होइन, नागरिकहरूको जीवनमा त्यसको प्रभावलाई पनि समान रूपमा हेर्न आवश्यक हुन्छ।
