-देवेन्द्र किशोर ढुँगाना
नेपालको राजनीतिमा यतिबेला सबैभन्दा बढी चासो र बहसको विषय बनेको छ—नेकपा एमालेभित्र देखिएको उत्तराधिकारी राजनीति हो । गुण्डुमा सम्पन्न एमाले सचिवालय बैठकले पूर्वराष्ट्रपति विद्या देवी भण्डारीलाई पुनः पार्टी सदस्यता दिने निर्णय गरेपछि यो बहस झन् सतहमा आएको छ। बाह्य रूपमा हेर्दा यो एउटा सामान्य संगठनात्मक निर्णय जस्तो देखिए पनि यसको राजनीतिक अर्थ निकै गहिरो छ। यसले एमालेभित्र नेतृत्व हस्तान्तरण, शक्ति सन्तुलन, वाम आन्दोलनको भविष्य तथा नेपालको बदलिँदो भू–राजनीतिक अवस्थासम्मका प्रश्नहरूलाई एकैपटक उठाएको छ।
एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली स्वयंले लामो समयसम्म सक्रिय राजनीतिमा फर्किने विषयमा अनिच्छुक देखिएकी विद्या भण्डारीलाई पार्टीमा पुनःस्थापित गर्न अग्रसर हुनु आफैंमा राजनीतिक सन्देश हो। यसले एमालेभित्र लामो समयदेखि मौन रहेको उत्तराधिकारी बहसलाई सार्वजनिक बनाइदिएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा महासचिव शंकर पोखरेल र उपाध्यक्ष विष्णु पौडेललाई सम्भावित उत्तराधिकारीका रूपमा हेरिँदै आएको थियो। तर विद्याको पुनरागमनले त्यो समीकरणमा नयाँ आयाम थपेको छ।
राजनीतिक वृत्तमा अहिले उठिरहेको मुख्य प्रश्न हो—के विद्यादेवी भण्डारी ओलीपछिको नेतृत्वका लागि तयार पारिएको विकल्प हुन्, वा उनी पार्टीभित्र विकसित हुन लागेको कुनै वैकल्पिक शक्ति केन्द्रलाई सन्तुलनमा राख्ने रणनीतिक माध्यम मात्र हुन्? उत्तर तत्काल स्पष्ट नहुन सक्छ, तर घटनाक्रमले एमालेभित्र नयाँ शक्ति ध्रुवीकरणको संकेत भने अवश्य दिएको छ।
यस घटनालाई एमालेको आन्तरिक राजनीतिमा सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन। यसको पृष्ठभूमिमा नेपाली वाम आन्दोलनको विगत, वर्तमान र भविष्य जोडिएको छ। एक समय नेपालको सबैभन्दा संगठित र प्रभावशाली राजनीतिक शक्ति मानिएको वाम आन्दोलन अहिले वैचारिक अस्पष्टता, नेतृत्व संकट र संगठनात्मक विभाजनको चरणबाट गुज्रिरहेको छ। नेपाल कम्युनिष्ट आन्दोलनले जनआन्दोलन, संविधान निर्माण र राज्य सञ्चालनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले पनि पछिल्ला वर्षहरूमा जनविश्वासको क्षय, सत्ता केन्द्रित राजनीति र आन्तरिक कलहका कारण यसको प्रभाव कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ।
विशेषगरी युवापुस्तामा देखिएको असन्तुष्टि र वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको उदयले परम्परागत दलहरूलाई चुनौती दिएको छ। सामाजिक सञ्जालको विस्तार, डिजिटल राजनीतिक चेतना तथा सुशासनको मागले पुराना दलहरूलाई आफ्नो कार्यशैली पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ। यही कारणले पनि एमालेभित्रको नेतृत्व पुनर्संरचना केवल व्यक्तिको प्रतिस्पर्धा नभई पार्टीको भविष्यसँग जोडिएको विषय बनेको छ।
विगतमा देखा परेका युवा आन्दोलन, स्थापित दलहरूप्रतिको असन्तुष्टि तथा नयाँ राजनीतिक अभियानहरूले नेपाली राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको हस्तक्षेप बढेको संकेत दिएका छन्। यसले पुराना राजनीतिक शक्ति केन्द्रहरूलाई आफ्नो संगठनात्मक संरचना र नेतृत्व प्रणाली परिवर्तन गर्न दबाब सिर्जना गरेको छ। एमालेभित्र देखिएको उत्तराधिकारी बहसलाई यही दबाबको परिणामका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
यससँगै अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भू–राजनीति हो। नेपाल आज दक्षिण एसियाली शक्ति प्रतिस्पर्धाको संवेदनशील केन्द्रमा उभिएको छ। भारत, चीन र पश्चिमी शक्तिहरूको बढ्दो रणनीतिक चासोले नेपालको परराष्ट्र नीति झन् जटिल बनाएको छ। आर्थिक कूटनीति, पूर्वाधार विकास, क्षेत्रीय सुरक्षा तथा वैदेशिक साझेदारीका प्रश्नहरूले नेपालको राजनीतिक स्थायित्वलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेका छन्।
यस्तो अवस्थामा नेपालमा बलियो, संगठित र स्पष्ट रणनीतिक दृष्टिकोण भएको राजनीतिक शक्ति आवश्यक रहेको तर्क विभिन्न राजनीतिक तथा कूटनीतिक वृत्तमा सुनिन्छ। छिमेकी राष्ट्रहरूले पनि नेपालमा स्थिर सरकार र दीर्घकालीन राजनीतिक नेतृत्वलाई प्राथमिकताका रूपमा हेर्ने गरेका छन्। यही कारणले एमालेभित्रको नेतृत्व परिवर्तन र वाम शक्तिको सम्भावित पुनर्गठनलाई घरेलु विषयका रूपमा मात्र हेरिएको छैन।
यद्यपि वाम शक्तिको पुनरुत्थान सहज छैन। यसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती वैचारिक विश्वसनीयताको पुनर्निर्माण हो। सत्ता साझेदारी, गठबन्धन राजनीति र अवसरवादी समीकरणले वाम राजनीतिका मूलभूत मूल्यहरू कमजोर बनेको आलोचना व्यापक छ। जनताले संगठनात्मक एकता होइन, नीतिगत स्पष्टता र व्यवहारिक परिणाम खोजिरहेका छन्।
त्यसैले आजको चुनौती नयाँ नेतृत्व चयन मात्र होइन, नयाँ राजनीतिक दृष्टिकोण निर्माण पनि हो। यदि एमालेले नेतृत्व हस्तान्तरणलाई व्यवस्थित, लोकतान्त्रिक र संस्थागत प्रक्रियामार्फत अघि बढाउन सक्यो भने यसले वाम राजनीतिलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ। तर यदि उत्तराधिकारीको बहस गुटबन्दी, प्रतिस्पर्धा र शक्ति संघर्षमा सीमित भयो भने यसले पार्टीभित्र थप ध्रुवीकरण र अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ।
विद्यादेवी भण्डारीको पुनरागमनले अहिलेका लागि एमालेभित्र शक्ति सन्तुलनको नयाँ समीकरण निर्माण गरेको छ। तर यसको दीर्घकालीन प्रभाव भने आगामी महाधिवेशन, नेतृत्व चयन प्रक्रिया र पार्टीले लिने राजनीतिक दिशाबाट निर्धारण हुनेछ। अन्ततः यो बहस व्यक्तिको उदय वा अवसानभन्दा धेरै ठूलो विषय हो। यो नेपाली वाम आन्दोलनले आफ्नो नयाँ अध्याय कसरी तय गर्छ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको छ।
पतन र पुनरुत्थानको दोसाँधमा उभिएको नेपाली वाम राजनीतिका लागि अहिलेको समय अवसर र चुनौती दुवै हो। यदि नेतृत्व परिवर्तनलाई वैचारिक पुनर्जागरण, संगठनात्मक सुधार र राष्ट्रिय आवश्यकतासँग जोड्न सकियो भने पुनः एकपटक वाम शक्तिको प्रभावशाली पुनरागमन सम्भव हुन सक्छ। अन्यथा, उत्तराधिकारीको बहस केवल व्यक्तिहरूको प्रतिस्पर्धामा सीमित रहनेछ र इतिहासले अर्को मोड लिनेछ।
