झापा, जलथल । झापाको दक्षिणी भागमा फैलिएको जलथल जंगल जैविक विविधताले भरिएको, दुर्लभ वनस्पति, वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीको गन्तव्यस्थलका रूपमा परिचित छ। यही क्षेत्रलाई दक्षिण एसियाकै जैविक महत्व भएको जंगलको रुपमा चिनाउन अहम् भूमिका खेलेको संस्था हो फरेस्ट एक्सन नेपाल।
यस संस्थाले विगत ८ वर्षदेखि यहाँ विभिन्न अनुसन्धान, अध्ययन, र संरक्षणका नाममा करोडौं रुपैयाँको विदेशी सहयोग लगानी गरेको छ। गाउँपालिकाहरू, सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिहरू र स्थानीय संघसंस्थाहरूसँग सहकार्य गर्दै फरेस्ट एक्सन नेपालले बृहत जैविक सर्वेक्षण, चराचुरुङ्गी गणना, शिक्षा कार्यक्रम र स्थानीय सशक्तिकरणजस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ। तर, यति ठूलो लगानी र प्रयासपछि पनि जंगलको वास्तविक अवस्था झनै कमजोर बन्दै गएको देखिन्छ। फरेस्ट एक्सन नेपालका उपलब्धि:
जैविक विविधताको दस्तावेजीकरण:
२०० भन्दा बढी चराचुरुङ्गी, दुर्लभ औषधिजन्य वनस्पति र लोपोन्मुख जनावरहरूको अभिलेख तयार पारिएको।
स्थानीय समुदाय प्रशिक्षण:
महिला समूह, युवा क्लब र वन उपभोक्तालाई संरक्षणमा सहभागी गराउन तालिम र सशक्तीकरण कार्यक्रम।
नीति सिफारिस:
वन व्यवस्थापन सुधारका लागि स्थानीय सरकार र समितिहरूलाई नीतिगत सुझावहरू।
तर, प्रश्न उठ्छ — यत्ति लगानीपछि पनि किन जलथल जंगल संकटमा?
१. अनुगमनको कमजोरी:
फरेस्ट एक्सन नेपालले अध्ययन त ग¥यो, तर तस्करी र गैरकानुनी कटानी नियन्त्रणमा कुनै ठोस हस्तक्षेप गर्न सकेन।
२. साझेदार छनोटमा कमजोरी:
कतिपय सामुदायिक वन समितिहरू नै तस्करीमा संलग्न रहेको अवस्थामा पनि, परियोजना साझेदारको रूपमा तिनै व्यक्तिहरू चयन गरिएको थियो।
३. लगानीको प्रभाव देखिएन:
विदेशी सहयोगमा करोडौं खर्च हुँदा पनि आजसम्म एक भीमकाय रूख सुरक्षित गर्न नसकेको आलोचना हुँदै आएको छ।
४. सरकारी समन्वय अभाव:
संस्थाले स्थानीय निकायसँग सम्झौता गरे पनि, जिल्ला प्रशासन, प्रहरी वा वन डिभिजन कार्यालयसँग ठोस समन्वय हुन सकेन।
५. चेतना फैलाउने मात्र तर कार्यान्वयन नगर्ने प्रवृत्ति:
गाउँगाउँमा गोष्ठी, फ्लेक्स, पोस्टर र प्रशिक्षणमा केन्द्रित कार्यक्रमले जंगलको वास्तविक रक्षा गर्न सकेन।
अब के गर्ने?
अब मूल्याङ्कनको समय हो, उत्सवको होइन। फरेस्ट एक्सन नेपालले आफ्नो प्रयासको पुनरावलोकन गर्नुपर्छ—के काम गरियो? कति खर्च भयो? र त्यसको परिणाम के हो? साथै, सरकार, स्थानीय तह र आम नागरिकले समेत यो जंगल आफ्नै सम्पत्ति हो भन्ने भावना बोकेर संरक्षणमा हातेमालो गर्नुपर्छ।
यदि यति लगानी र प्रयासपछि पनि जंगल बचाउन नसकिने हो भने, प्रश्न उठ्छ—हामीले जैविक धरोहर भनेर प्रचार किन गर्यौं? संरक्षण होइन, केवल कागजी प्रगति मात्र देखाउन करोडौं खर्च किन गरियो?
जलथल जंगल बचाउने जिम्मा कुनै एक संस्थाको मात्र होइन, यो हाम्रो समाज, नीति निर्माताहरू, सञ्चारमाध्यम, र हरेक नागरिकको साझा उत्तरदायित्व हो।
