धेरै मानिसहरूको रातमा राम्रो निद्रा परिरहेको हुन्छ तर अचानक मध्यरातमा दुईदेखि तीन बजेको आसपास निद्रा टुट्ने गर्दछ। त्यसपछि पुनः सुत्नका लागि जति प्रयास गरे पनि निद्रा आँखाभन्दा निकै टाढा रहने गर्दछ। कतिपयले यसलाई मानसिक तनावको कारण मान्छन् भने कतिपयले यसलाई गम्भीर स्वास्थ्य समस्याका रूपमा बुझ्ने गर्दछन्। वास्तवमा यसरी अचानक निद्रा खुल्नु विभिन्न शारीरिक वा मानसिक समस्याहरूको सङ्केत हुन सक्छ। गहिरो र पर्याप्त निद्रा तथा तनावमुक्त जीवन हाम्रो सम्पूर्ण स्वास्थ्यका लागि निकै महत्त्वपूर्ण छ। हाम्रो निद्रा सधैँ एकैनासको हुँदैन, यो हल्का निद्रा, गहिरो निद्रा र सतर्कता जस्ता विभिन्न चरणहरूबाट गुज्रिन्छ र यो चक्र प्रत्येक नब्बे मिनेटमा परिवर्तन भइरहन्छ। रातको पहिलो आधा हिस्सामा गहिरो निद्रा बढी पर्छ भने भोर हुनासाथ निद्रा हल्का र सतर्कतापूर्ण बन्दछ। त्यसैले दुईदेखि तीन बजेको समयमा शरीर हल्का निद्राको अवस्थामा हुने भएकाले ससाना कुरा वा आवाजले पनि हामी सजिलै ब्युँझन्छौँ।
रातको समयमा निद्रा खुल्नुको प्रमुख कारण शरीरको प्राकृतिक जैविक घडी अर्थात् सर्केडियन रिदम हो। यस समयमा शरीरले बिस्तारै भोलिपल्टका लागि तयारी सुरु गर्छ र शरीरमा कोर्टिसोल नामक हर्मोनको मात्रा बढ्न थाल्छ, जसले हामीलाई ब्युँझाउन मद्दत गर्छ। सामान्य अवस्थामा यो वृद्धि यति ढिलो हुन्छ कि हामीलाई थाहै हुँदैन, तर निरन्तर तनाव, चिन्ता वा निद्रामा अवरोध भइरहेमा कोर्टिसोलको स्तर पहिले नै उच्च हुन सक्छ र यसले अचानक ब्युँझाउने काम गर्छ। मनोचिकित्सकहरूका अनुसार राति १० वा ११ बजे सुत्ने मानिसका लागि बिहान ३ बजेको समय निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ किनभने त्यतिबेलासम्म गहिरो निद्राको अधिकांश हिस्सा पूरा भइसकेको हुन्छ। त्यसैले यो अवस्थामा निद्रा निकै हल्का हुने हुनाले ओछ्यानमा अलिकति चल्मलाउँदा वा हल्का आवाज आउँदा पनि मस्तिष्क सक्रिय भई निद्रा टुट्दछ। वास्तवमा रातमा निद्रा टुट्नु सामान्य कुरा हो र स्वस्थ वयस्कहरू हरेक रात दुईदेखि चार पटकसम्म ब्युँझने गर्छन् तर ती क्षणहरू केही सेकेन्डका मात्र हुने भएकाले भोलिपल्ट बिहान सम्झना हुँदैन। समस्या तब सुरु हुन्छ जब निद्रा खुलेपछि पुनः सुत्न असम्भव जस्तै बन्छ।
न्यूरोलोजिस्टहरूका अनुसार निद्राको स्थिरतामा मेलाटोनिन, कोर्टिसोल, एड्रिनालिन जस्ता विभिन्न हर्मोनहरूको भूमिका हुन्छ। मेलाटोनिन हर्मोनले निद्रा लगाउन मद्दत गर्छ र भोर हुनासाथ यसको स्तर कम हुँदै जान्छ। अचानक निद्रा खुलेपछि मस्तिष्कमा विभिन्न विचारहरू आउनुको मनोवैज्ञानिक कारण भनेको राति ध्यान भत्काउने कुराहरू कम हुनु हो, जसले गर्दा अधुरा काम, आर्थिक समस्या वा जागिरको तनावमा मस्तिष्क बढी केन्द्रित हुन्छ। यस समस्याबाट बच्न र राम्रो निद्राका लागि विशेषज्ञहरूले केही महत्त्वपूर्ण उपायहरू सुझाएका छन्। सबैभन्दा पहिले त सुत्नुभन्दा एक वा दुई घण्टा अगाडि नै मोबाइल, ट्याब्लेट र कम्प्युटर जस्ता सबै स्क्रिनहरूबाट टाढा रहनुपर्छ र हल्का उज्यालोमा पुस्तक पढ्ने वा शान्त सङ्गीत सुन्ने बानी बसाल्नुपर्छ। दोस्रो, सुत्नुअघि मदिरा सेवन र राति ढिलो गरी भारी वा गुलियो खानेकुरा खानु हुँदैन। तेस्रो, यदि निद्रा खुुल्यो भने घडी वा फोन हेरेर कति निद्रा बाँकी छ भनी हिसाब किताब गर्न थाल्नु हुँदैन किनभने यसले तनाव झन् बढाउँछ। चौथो, यदि ओछ्यानमा पल्टिएको करिब बीस मिनेटसम्म पनि निद्रा परेन भने ओछ्यानमै छटपटाउनुको साटो उठेर अर्को कोठामा जानुपर्छ र मधुरो प्रकाशमा केहीबेर बस्नुपर्छ। आँखा निकै भारी नभएसम्म ओछ्यानमा फर्कनु हुँदैन, जसले गर्दा मस्तिष्कले ओछ्यान चिन्ता गर्ने ठाउँ नभएर आराम गर्ने ठाउँ हो भन्ने कुरा बुझ्न सकोस्।
