पर्वहरू हाम्रो आत्मा हुन्,
जुनले भोलिको बाटो देखाउँछन्,
उज्यालो दीपझैँ, सम्बन्धको अमरता जनाउँछन्।
नेपाल बहुजाति, बहुभाषा र बहुधर्मीय देश हो। यहाँको सामाजिक जीवन चाडपर्वले अझ रंगिन बनाउँछ। असोजदेखि कार्तिकसम्म आउने प्रमुख चाडहरू—दशैँ, तिहार, नेपाल संवत् (शंखधर साख्वा स्मृति) र छठ पर्व—नेपाली समाजको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विविधताका जीवन्त अभिव्यक्ति हुन्।
१. दशैँ : शक्ति र श्रद्धाको संगम
नवरात्रको पहिलो दिन घटस्थापनाबाट सुरु हुने दशैँमा शक्तिरुपी देवी दुर्गाको पूजा हुन्छ। नवरात्रभरि जमरा राख्ने, दुर्गाभवानीको आराधना गर्ने र नवमीमा पूजाअर्चना गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
विजयादशमीका दिन आशीर्वादसहित टीका र जमरा लगाउने चलनले परिवार र समाजलाई एकसूत्रमा बाँध्छ। यो पर्वले अन्यायमाथि न्याय, असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको सन्देश दिन्छ।
”देवीको शक्तिले हटोस् दुःख सबै,
असत्य टुटोस्, सत्यको जित होस् अबै।”
२. तिहार : उज्यालो र प्रेमको पर्व
धनतेरसदेखि भाइटीकासम्म पाँच दिन तिहार मनाइन्छ। काग, कुकुर, गाई, गोवर्धन र दाजुभाइ-दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई पूजा गर्ने परम्पराले प्रकृति, प्राणी र परिवार सबैसँगको सन्तुलनको प्रतीक दिन्छ। दीपावलीमा घरघर उज्यालोले झिलिमिली हुन्छ, जसले अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय दर्शाउँछ। देउसी-भैलीले सामुदायिक एकता र उत्सवको रमाइलो बढाउँछ।
”दियोको उज्यालो जस्तो मन पनि चम्कोस्,
दाजुभाइ-दिदीबहिनीबीच सद्भाव नमस्कोस्।”
३. नेपाल संवत् : शंखधर साख्वाको योगदान
तिहारपछि आउने अर्को विशेष अवसर हो नेपाल संवत्। यस संवत्को सुरुवात महाजन शंखधर साख्वाले जनताको ऋणमुक्त गराई नयाँ वर्षको थालनी गरेपछि भएको हो। नेपाल संवत्ले आर्थिक न्याय, सामाजिक समानता र सांस्कृतिक पहिचानको मूल्य बोकेको छ। आज यसलाई राष्ट्रिय संवत्को मान्यता प्राप्त छ, जुन नेपाली समाजको गौरवको विषय हो।
४. छठ पर्व : सूर्य आराधनाको अनुष्ठान
तिहारपछि छठ पर्व आउँछ, जुन मुख्यतः तराईमा धुमधामका साथ मनाइन्छ र अहिले देशभर फैलिएको छ। नहाय-खाय, खरना, सन्ध्या अर्घ्य र उषाकालीन अर्घ्य गरी चार दिन मनाइने यस पर्वमा सूर्य भगवान् र छठी माताको पूजा गरिन्छ। जलाशयका किनारमा उपवासी भक्तजनले अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिन्छन्। यस पर्वले कृतज्ञता, शुद्धता र प्रकृतिप्रतिको आस्था प्रकट गर्छ।
”सूर्य उदाउँछ, जीवन चम्किन्छ,
छठी मैयाको कृपा मनमा बस्छ।”
दशैँको शक्ति, तिहारको उज्यालो, नेपाल संवत्को न्याय र छठको कृतज्ञता—यी सबै चाडपर्व नेपाली समाजका आत्मा हुन्। फरक-फरक संस्कार र परम्पराले भरिएका यी चाडहरूले हामीलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने साझा संस्कृति प्रदान गरेका छन्।
”फूलजस्तै विविध, मालाजस्तै एक,
यही हो हाम्रो संस्कृति, यही हो हाम्रो नेक।”
✍️ नारायणबहादुर बस्नेत
मेचीनगर-८, झापा
