झापा । प्रायः मानिसहरू गलत खानपान र अस्वस्थ जीवनशैलीका कारण मात्रै शरीरमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा बढ्छ भन्ने ठान्छन्। तर चिकित्सा विज्ञहरूका अनुसार यो पूर्ण सत्य होइन। ४० वर्षको उमेर पार गरेपछि मानव शरीरमा हुने स्वाभाविक जैविक, हर्मोनल र पाचन प्रणाली (मेटाबोलिजम) का परिवर्तनहरूले पनि कोलेस्ट्रोलको स्तर बढाउन मुख्य भूमिका खेल्छन्।
उमेर बढ्दै जाँदा शरीरका कोषहरूको कार्यक्षमता घट्नुका साथै रक्तधमनीहरूमा बोसो जम्ने जोखिम उच्च हुन्छ। यही कारणले गर्दा ४० वर्षपछिको उमेरमा मुटुसम्बन्धी रोग, हृदयाघात (हार्ट अट्याक) र मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) को सम्भावना ह्वात्तै बढेर जान्छ।
१. मेटाबोलिजम र कलेजोको कार्यक्षमतामा ह्रास
उमेर ४० पार गरेपछि शरीरको क्यालोरी वा ऊर्जा खपत गर्ने क्षमता (मेटाबोलिजम) सुस्त हुन थाल्छ। पहिले सजिलै पच्ने र खपत हुने क्यालोरीहरू उमेर ढल्कँदै जाँदा बोसोका रूपमा जम्मा हुन पुग्छन्। यसले गर्दा रगतमा ‘एलडिएल’ (LDL – खराब कोलेस्ट्रोल) र ‘ट्राइग्लिसराइड्स’ को मात्रा बढ्छ।
साथै, रगतबाट अतिरिक्त खराब कोलेस्ट्रोललाई छानेर बाहिर फाल्ने कलेजो (Liver) को प्राकृतिक क्षमता पनि उमेरसँगै कमजोर हुँदै जान्छ। नतिजास्वरूप, खराब कोलेस्ट्रोल रगतमै जम्मा हुन थाल्छ।
२. हर्मोनमा आउने उतारचढाव
४० वर्षपछिको हर्मोनल परिवर्तनले पुरुष र महिला दुवैको लिपिड प्रोफाइलमा प्रत्यक्ष असर पार्छ:
- महिलाहरूमा: ४०-४५ वर्षको उमेरपछि महिलाहरू ‘मेनोपज’ (महिनावारी रोकिने अवस्था) तर्फ उन्मुख हुन्छन्। यस क्रममा ‘एस्ट्रोजन’ हर्मोनको उत्पादन तीव्र रूपमा घट्छ। एस्ट्रोजनले शरीरमा ‘एचडिएल’ (HDL – राम्रो कोलेस्ट्रोल) लाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ। यो हर्मोन घट्नासाथ खराब कोलेस्ट्रोल (LDL) र ट्राइग्लिसराइड्स द्रुत गतिमा बढ्न थाल्छन्।
- पुरुषहरूमा: पुरुषहरूमा उमेरसँगै ‘टेस्टोस्टेरोन’ हर्मोनको मात्रा बिस्तारै घट्न थाल्छ। यसले गर्दा शरीरमा बोसोको प्रतिशत बढ्छ र ‘इन्सुलिन रेसिस्टन्स’ (शरीरले इन्सुलिनको सही प्रयोग गर्न नसक्ने अवस्था) सिर्जना भई कोलेस्ट्रोलको सन्तुलन बिग्रन्छ।
३. शारीरिक सक्रियतामा कमी र पेटको बोसो
४० वर्षपछि मानिसहरूको व्यस्तता, पेसागत तनाव वा आलस्यका कारण शारीरिक व्यायाम वा सक्रियता घट्छ। सक्रियता घट्दा र विशेष गरी पेट वरपर बोसो (Visceral Fat) जम्मा हुँदा राम्रो कोलेस्ट्रोल (HDL) घट्छ र खराब कोलेस्ट्रोल बढ्छ।
उच्च जोखिममा को-को पर्छन्?
विज्ञहरूका अनुसार निम्न अवस्था भएका व्यक्तिहरूमा उच्च कोलेस्ट्रोलका कारण मुटुरोगको जोखिम बढी हुन्छ:
- ४० वर्षभन्दा माथिको उमेर।
- परिवारमा कसैलाई मुटुरोग वा उच्च कोलेस्ट्रोलको इतिहास हुनु।
- मधुमेह (डायबिटीज) वा उच्च रक्तचाप (हाइपरटेन्सन) का बिरामी।
- मोटोपन वा कम्मरको घेरा अत्यधिक हुनु।
- धुम्रपान तथा मद्यपानको सेवन गर्ने व्यक्ति।
४० वर्षपछि कुन-कुन स्वास्थ्य परीक्षण गराउने?
मुटुलाई स्वस्थ राख्न र कोलेस्ट्रोलको समयमै पहिचान गर्न ४० वर्षपछि नियमित रूपमा निम्न परीक्षणहरू गराउनुपर्छ:
- लिपिड प्रोफाइल टेस्ट: (टोटल कोलेस्ट्रोल, LDL, HDL, र Triglycerides को मात्रा नाप्न)
- रक्तचाप (Blood Pressure) जाँच
- फास्टिङ ब्लड सुगर तथा HbA1c: (मधुमेहको अवस्था पत्ता लगाउन)
- बिएमआई (BMI) र कम्मरको नाप
४० वर्षको उमेरपछि कोलेस्ट्रोल बढ्नु केवल खानपानको नतिजा नभएर उमेर, हर्मोन र जीवनशैलीको संयुक्त प्रभाव हो। यद्यपि, समयमै नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराई स्वस्थ खानपान (हरियो सागपात, फलफूल, फाइबरयुक्त भोजन) र दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट शारीरिक व्यायाम वा पैदल यात्रा गर्ने हो भने हृदयाघात र मस्तिष्कघात जस्ता घातक जोखिमहरूबाट सजिलै बच्न सकिन्छ।
