झापा । निधारमा रातो अक्षताको टीका, कानमा पहेँलो जमरा, शिरमा मान्यजनको आशीर्वाद अनि मनभरि शुभकामना। बडादशैँको मुख्य दिन विजयादशमीको यो मनमोहक दृश्य समग्र नेपाली समाजको मौलिक पहिचान अनि सांस्कृतिक धरोहर हो। दशैँ केवल धार्मिक परम्परा मात्र होइन, भूगोल र दैनिक व्यस्तताले टाढिएका मनहरूलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने, सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने अनि पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको प्रेम र आत्मीयताको सङ्गम पनि हो।
वर्षभरि आ–आफ्नै कामकाजमा व्यस्त रहने परिवारका सदस्यहरू दशैँको अवसरमा एउटै छानामुनि भेला हुन्छन्। रोजगारी, अध्ययन वा अन्य सिलसिलामा घरभन्दा टाढा रहेका आफन्तहरू दशैँको मौका पारेर गाउँ-घर फर्किने गर्छन्। घर फर्किनेहरूको उत्साह, परिवारसँगको सामीप्यता र मान्यजनको हातबाट टीका ग्रहण गर्ने प्रतीक्षाले दशैँको रौनकतालाई अझ दोब्बर बनाउँछ।
शक्ति र समृद्धिको प्रतीक टीका-जमरा
विजयादशमीका दिन घरका ज्येष्ठ सदस्य तथा मान्यजनबाट रातो टीका र पहेँलो जमरा ग्रहण गरी आशीर्वाद लिने परम्परा रहिआएको छ। धार्मिक मान्यता अनुसार रातो टीकालाई शक्ति, विजय र सौभाग्यको प्रतीक मानिन्छ भने पहेँलो जमराले जीवनशक्ति, उर्वरता र समृद्धिको सङ्केत गर्छ। मान्यजनले टीका लगाइदिँदै दिने सुस्वास्थ्य, दीर्घायु र सफलताको आशीर्वादले पुस्ताहरूबीचको आत्मीयता र पारिवारिक संस्कारलाई जीवित राख्न अहम् भूमिका खेलेको छ।
सानो छँदा अभिभावक र हजुरबा–हजुरआमाको हातबाट टीका थापेका बालबालिका उमेरसँगै हुर्किँदै जाँदा आफैँ आफ्ना सन्तानलाई टीका र आशीर्वाद दिने पुस्तामा पुग्छन्। यसरी यो परम्पराले सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ।
सम्बन्ध नवीकरण र सामाजिक सद्भाव
दशैँ घर फर्किने पर्व मात्र नभएर पुराना मनमुटाव बिर्सेर सम्बन्ध पुनः जोड्ने अवसर पनि हो। लामो समयदेखि भेटघाट नभएका आफन्तहरूसँग भेट्ने, पुराना सम्झनाहरू साटासाट गर्ने र एकअर्काको सुखदुःख बाँड्ने माध्यम दशैँ बनेको छ।
यद्यपि, सबैका लागि दशैँ उत्तिकै सहज र उल्लासमय नहुन पनि सक्छ। रोजगारीको बाध्यता, आर्थिक अभाव वा दूरदराजमा रहनुपर्ने परिस्थितिका कारण धेरै मानिसले प्रियजनहरूसँग बसेर दशैँ मनाउन पाउँदैनन्। त्यसैले दशैँको वास्तविक मर्म प्रत्यक्ष भेटघाटमा मात्र सीमित नभई टाढा रहेका आफन्तप्रतिको सम्झना, चासो र सद्भावमा पनि उत्तिकै गहिरोसँग जोडिएको छ।
सत्यको विजय र बदलिँदो प्रविधि
पौराणिक मान्यता अनुसार विजयादशमी असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको उत्सव हो। देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि र भगवान् श्रीरामले रावणमाथि प्राप्त गरेको विजयको प्रसङ्ग यस पर्वसँग जोडिएको छ। यसले दिने क्षमाशीलता, भ्रातृत्व र सम्मानको सन्देश हाम्रो सामाजिक जीवनमा उत्तिकै उपयोगी छ।
बदलिँदो समयसँगै दशैँ मनाउने शैलीमा पनि केही परिवर्तन आएका छन्। प्रविधिको विकाससँगै विदेश वा टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू भिडियो कल र अनलाइनमार्फत जोडिएर आशीर्वाद लिने-दिने गर्छन्। प्रविधिले दूरी केही हदसम्म घटाए पनि परिवारसँग प्रत्यक्ष बसेर टीका लगाउने र खुसी साट्ने क्षणको महत्त्व भने अद्विती नै रहन्छ।
निधारको टीका केही समय र कानको जमरा केही दिनमा ओइलाएर जाला, तर मान्यजनको आशीर्वाद र परिवारको सामीप्यताले दिएको खुसी मनमा सधैँ ताजा रहिरहन्छ। यही आत्मीयता र भ्रातृत्व नै दशैँको वास्तविक सौन्दर्य हो।
