साउन १२: रक्तसञ्चार सेवा स्थापना दिवस विशेष
नेत्र बिक्रम बिमली – विशेष विश्लेषण
अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा सडक दुर्घटनामा गम्भीर घाइते एक युवकको शल्यक्रिया सुरु हुनै लागेको छ। केही मिनेटभित्रै रगत नपाए उनको जीवन जोगाउन कठिन हुने चिकित्सकको निष्कर्ष छ। त्यही अस्पतालको अर्को कुनामा प्रसूतिको क्रममा अत्यधिक रक्तस्राव भएकी एक आमाको जीवन पनि रगतकै प्रतीक्षामा अडिएको छ। बाल क्यान्सर वार्डमा उपचार गराइरहेका बालकलाई अर्को साता फेरि रगत चढाउनुपर्नेछ। थालासेमियाका कारण महिनैपिच्छे रगत चढाउनुपर्ने सयौँ बालबालिका नेपालभर छन्। उनीहरू सबैको जीवन एउटै प्रश्नमा अडिएको छ—‘आज आवश्यक रगत उपलब्ध होला कि नहोला?’
मानिसले चन्द्रमामा पाइला टेकिसकेको छ। कृत्रिम मुटु र प्रत्यारोपण प्रविधिमा उल्लेखनीय सफलता हासिल भइसकेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) ले स्वास्थ्य सेवामा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोलिरहेको छ। तर मानव शरीरमा बग्ने रगतको पूर्ण विकल्प भने विज्ञानले अझैसम्म बनाउन सकेको छैन। त्यसैले आज पनि एउटा स्वस्थ मानिसको रक्तदान नै अर्को मानिसको जीवन बचाउने सबैभन्दा प्रभावकारी र एकमात्र माध्यम बनेको छ।
यही यथार्थलाई केन्द्रमा राखेर नेपालले प्रत्येक वर्ष साउन १२ गते ‘रक्तसञ्चार सेवा स्थापना दिवस’ मनाउँछ। यो दिवस कुनै औपचारिक कार्यक्रममा मात्र सीमित रहने दिन होइन, नेपालको सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीले तय गरेको छ दशकभन्दा लामो यात्राको गम्भीर समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो। यो यात्रामा उपलब्धि छन्, त्याग छ, सामाजिक रूपान्तरण छ; तर अझै पूरा गर्न बाँकी धेरै चुनौतीहरू उत्तिकै खडा छन्।
नेपालमा संस्थागत रक्तसञ्चार सेवाको इतिहास वि.सं. २०२३ साउन १२ गतेदेखि सुरु हुन्छ। नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको पहलमा काठमाडौँस्थित वीर अस्पताल परिसरबाट पहिलोपटक व्यवस्थित रक्तसञ्चार सेवा सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। त्यो समय नेपालमा आधुनिक स्वास्थ्य सेवा आफैँमा प्रारम्भिक चरणमा थियो। रगत आवश्यक परेका बिरामीका आफन्तले आफैँ दाता खोज्नुपर्ने बाध्यता थियो। वैज्ञानिक परीक्षण, सुरक्षित भण्डारण र व्यवस्थित वितरणको प्रबन्ध थिएन। समयमा रगत नपाएकै कारण धेरै बिरामीले अकालमा ज्यान गुमाउनुपर्थ्यो।
त्यो विषम अवस्थाबाट आजको स्थितिसम्म आइपुग्दा नेपालले उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ। अहिले देशभर नेपाल रेडक्रस सोसाइटीका साथै अन्य स्वास्थ्य संस्थामार्फत रक्तसञ्चार सेवा विस्तार भएको छ। रगत सङ्कलन, रक्त समूह परीक्षण, सङ्क्रमण परीक्षण, रक्ततत्त्व छुट्याउने प्रविधि (Component Separation) र सुरक्षित भण्डारणमा लोभलाग्दो सुधार भएको छ। एक समय वार्षिक केही सय युनिटमा सीमित रहेको रक्त सङ्कलन अहिले लाखौँ युनिटमा पुगेको छ।
नेपाल रेडक्रस सोसाइटीका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा देशभरबाट २ लाख ९४ हजार ४७७ युनिट रगत सङ्कलन गरिएको थियो। सोही अवधिमा ४ लाख ६ हजार २७१ युनिट रगत तथा रक्ततत्त्व बिरामीलाई वितरण गरिएको तथ्याङ्क छ। पहिलो नजरमा सङ्कलनभन्दा वितरण बढी देखिए पनि यसको वैज्ञानिक कारण छ। अहिले एउटै युनिट रगतलाई रातो रक्तकोष (Packed Red Blood Cells), प्लाज्मा (Fresh Frozen Plasma), प्लेटलेट्स (Platelets) र क्रायोप्रेसिपिटेट (Cryoprecipitate) जस्ता विभिन्न रक्ततत्त्वमा विभाजन गरेर फरक–फरक बिरामीलाई प्रयोग गरिन्छ। अर्थात्, एउटै रक्तदानले धेरै बिरामीको जीवन जोगाउन योगदान पुर्याउँछ। यही कारण आधुनिक रक्त व्यवस्थापनलाई केवल रगत सङ्कलनको होइन, ‘रक्ततत्त्व व्यवस्थापन’ को प्रणालीका रूपमा हेरिन्छ।
नेपालमा रक्तदानप्रतिको सामाजिक चेतनामा आएको परिवर्तन रक्तसञ्चार सेवाको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। केही दशकअघिसम्म “रक्तदान गरेपछि शरीर कमजोर हुन्छ”, “रोग लाग्छ” वा “बारम्बार रक्तदान गर्नु हुँदैन” भन्ने जस्ता भ्रम समाजमा गहिरोसँग व्याप्त थिए। आज ती भ्रम धेरै हदसम्म च्यातिएका छन्। विद्यालय, विश्वविद्यालय, सरकारी कार्यालय, बैङ्क, सुरक्षा निकाय, सामाजिक संस्था र युवा क्लबहरूले नियमित रक्तदान कार्यक्रम आयोजना गर्न थालेका छन्। धेरै युवाले आफ्नो जन्मदिन, विवाह वार्षिकोत्सव वा विशेष अवसरमा रक्तदान गर्ने संस्कार नै बसालेका छन्।
तर, यही उपलब्धिको अर्को चुनौतीपूर्ण पाटो पनि छ। रक्तदान गर्ने मानिसको सङ्ख्या बढे पनि रगतको माग त्योभन्दा तीव्र गतिमा भइरहेको छ। सडक दुर्घटनाका घटना बढेका छन्। मुटु, क्यान्सर, मिर्गौला रोग र जटिल शल्यक्रियाका उपचार सुविधाहरू विस्तार भएका छन्। थालासेमिया र अल्पसङ्ख्यक रक्त समूहका बिरामीलाई नियमित रगत चाहिन्छ। प्रसूति सेवामा हुने अत्यधिक रक्तस्राव अझै पनि मातृ मृत्युदरको एउटा प्रमुख कारण बनिरहेको छ। यी सबै कारणले नेपालको रक्तसञ्चार सेवामाथिको दबाब वर्षैपिच्छे थपिँदो छ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) का अनुसार कुनै पनि देशको रक्त व्यवस्थापन पूर्ण रूपमा स्वेच्छिक, निःशुल्क र नियमित रक्तदातामा आधारित हुनुपर्छ। नेपालले यही सिद्धान्तलाई अङ्गीकार गरेको छ। तर, नियमित रक्तदाताको दायरा बढाउनु, युवापुस्तालाई यस अभियानमा निरन्तर जोडिराख्नु र चाडपर्व वा विपद्का समयमा पनि रगतको आपूर्ति अविच्छिन्न कायम राख्नु अहिलेको प्रमुख चुनौती हो।
साउन १२ को रक्तसञ्चार सेवा स्थापना दिवसले हामीलाई विगतको इतिहास सम्झाउने मात्र होइन, एउटा गम्भीर प्रश्न पनि सोध्छ—स्वास्थ्य सेवा क्षेत्रमा यति धेरै प्राविधिक प्रगति हुँदाहुँदै पनि किन नेपालका अस्पतालहरू अझै बेला–बेला रगत अभावको सूचना जारी गर्दै सामाजिक सञ्जालको सहारा लिन बाध्य हुन्छन्?
यसको उत्तर केवल रक्तदानको संस्कृतिमा मात्र सीमित छैन। यसको सोझो सम्बन्ध राज्यको स्वास्थ्य नीति, पूर्वाधार, व्यवस्थापन, आधुनिक प्रविधि, दक्ष जनशक्ति र सरकारी प्राथमिकतासँग जोडिएको छ।
यही प्रश्नको गहिरो उत्तर खोज्नु नै आजको रक्तसञ्चार सेवा स्थापना दिवसको वास्तविक सान्दर्भिकता हो।
